Leuke eetweetjes blijken gebaseerd op slordig onderzoek

Wat eten we? Wat is er waar van die fijne borrelwijsheden?

Foto iStock

Wie hongerig naar de supermarkt gaat koopt niet méér voedsel, maar wel calorierijkere spullen. Wie van een groot bord eet, eet meer dan wie van een klein bord eet. En tv-kijken tijdens het eten zorgt ervoor dat je meer eet. Het zijn fijne borrelwijsheden en bovendien onderbouwd met serieus wetenschappelijk onderzoek.

Correctie! Die weetjes wáren onderbouwd. De wetenschappelijke artikelen waar ze in staan zijn onlangs retracted – geschrapt uit de wetenschappelijke literatuur.

De man erachter is Brian Wansink, hoogleraar consumentengedrag aan de befaamde Cornell University. Hij had zich gespecialiseerd in eetgewoonten en leidde Cornell’s Food and Brand Lab. Wansink was, kortom, een beroemde, veel geïnterviewde onderzoeker die alles wist van gezonde eetgewoonten en daar ook graag over vertelde voor volle zalen, onder andere tijdens TEDx-lezingen. Hij schreef mee aan de voedingsrichtlijnen voor de VS.

Op 20 september is hij ontheven van al zijn onderzoeks- en onderwijstaken. In zijn nog resterende dienstjaar „moet hij samenwerken met de universiteit bij de beoordeling van zijn eerdere onderzoek”, schrijft bestuursvoorziter Michael Kotlikoff van Cornell University in een verklaring. De universiteit oordeelt dat Wansink „academisch wangedrag” heeft vertoond: onderzoeksgegevens verkeerd gerapporteerd, verkeerde statistiek toegepast en gegevens niet gedocumenteerd en slecht bewaard. Het zijn conclusies van een onderzoekscommissie.

Pijnlijke details

De klap van Cornell kwam een dag nadat drie tijdschriften van de American Medical Association zes artikelen van Wansink schrapten. Daarmee kwam het aantal retracted artikelen van Wansink op dertien. Het is onduidelijk of het waar is wat er in die publicaties staat.

Voor de pijnlijke details moeten we naar de Leidse promovendus Tim van der Zee. Die doet onderzoek naar onderwijsmethoden, maar heeft ook veel belangstelling voor statistiek. In 2016 las hij een blog van de hem onbekende Brian Wansink. In het anti-kwakzalvertijdschrift Skepsis zegt Van der Zee dat hij eerst dacht dat het Wansink-blog satire was. Wansink schrijft in dat blog over een onderzoek in een all-you-can-eat-pizzarestaurant dat geen resultaat had opgeleverd (later werd waarschijnlijk dat het resultaat in tegenspraak was met eerder door Wansink gepubliceerd onderzoek). Jammer om niks met de meetgegevens te doen, schrijft Wansink, er moesten publiceerbare gegevens in zitten, schreef hij. Zijn duurbetaalde postdocs weigerden ermee aan de slag te gaan. Toen kwam er een Turkse student die graag en voor niks op zijn lab wilde werken. Hij gaf haar de gegevens met een paar suggesties voor mogelijke verbanden en ze vond zelf ook nog wat. Binnen een paar maanden hadden Özge Sigirci en Brian Wansink zomaar vier publicaties klaar. Daar hadden die dure postdocs hun neus voor opgehaald!

Pizza papers

Die vier artikelen zijn de inmiddels beruchte pizza papers, waaruit bijvoorbeeld kwam dat mannen in gezelschap van vrouwen meer eten. Het zijn schoolvoorbeelden van het doorspitten van bestaande gegevens op mogelijke statistische verbanden. Dat is methodologisch fout. Het was nog slordig gedaan ook.

Van der Zee dook er diep in, samen met twee kritische mede-auteurs. Wansink weigerde aanvankelijk zijn gegevens voor heranalyse beschikbaar te stellen, wat tegenwoordig wel hoort. Maar met statistische analysemethoden vond het kritische trio uiteindelijk meer dan 150 fouten en onwaarschijnlijkheden in de pizza papers. Voor Wansink was dat het begin van het eind.

Nu resteert de vraag: wat is er waar van al die fijne eetgewoonteweetjes die Wansink produceerde? Tim van der Zee citeert criticus Andrew Gelman. Die zei: „Het lijkt me vrij simpel. Wansink was niet verplicht om zijn gegevens beschikbaar te stellen voor heranalyse en wij zijn niet verplicht om te geloven wat hij in zijn artikelen schrijft.”

    • Wim Köhler