Opinie

    • Arjen Fortuin

Het is gezien: Het Ezelsproces vijftig jaar later

Zap Het Ezelsproces tegen Gerard Reve werd op tv herdacht in een bijzondere documentaire. Schrijvers en kunstenaars lazen voor uit de pleitrede van Reve en vertelden over hun eigen controverses.

Hans Teeuwen draagt Reve voor in Het is Gezien (Het uur van de wolf, NTR).

Hoe je het ook wendt of keert (no pun intended), het is een monumentale passage: „En God Zelf zou bij mij langs komen in de gedaante van een eenjarige, muisgrijze ezel [… Ik zou] Hem beginnen te kussen en naar binnen trekken, en na een geweldige klauterpartij om de trap naar het slaapkamertje op te komen, zou ik Hem drie keer achter elkaar langdurig in Zijn Geheime Opening bezitten”. En ook nog: “[I]k doe zwachtels om zijn hoefjes, zodat ik niet te veel schrammetjes krijg, als hij spartelt bij het klaarkomen.”

Vijftig jaar geleden stond Gerard Reve in Amsterdam voor de rechter om zich te verantwoorden voor de hier geciteerde religieuze verbeeldingskracht. Het Ezelsproces werd donderdag herdacht in de bijzondere documentaire Het is gezien (uitgezonden in Het uur van de wolf, NTR) van Erik Lieshout en Tom Rooduijn.

Zij kozen niet voor de voor de hand liggende variant met historische beelden, uitleg achteraf en een tussenshot van een ezel in de wei. In plaats daarvan haalden zij schrijvers en kunstenaars naar het voormalige gerechtsgebouw aan de Prinsengracht. Daar werd in de verlaten zalen voorgelezen uit de pleitrede van Reve, werd het proces besproken en werd gedelibereerd over wat je vijftig jaar na Reves vrijspraak nog veilig kunt beweren in Nederland.

De enscenering in het monumentale gebouw was fabuleus, het werkte nog beter doordat de hele film in muisgrijs, pardon, zwartwit was.

De pleitrede van Reve werd door Tom Lanoye als „fantastisch literair” geprezen. Zo was er het fraaie (maar juridisch gecompliceerde) onderscheid dat Reve maakte tussen de ernst en de letterlijkheid van zijn woorden. Door de rede zo’n prominente rol te geven, werd Het is gezien óók een hommage aan Reves taal.

Lees ook: Lezen, luisteren én kijken: De Avonden van Gerard Reve

De schrijvers hadden hun eigen controverses meegemaakt. Kristien Hemmerechts werd verguisd nadat zij een roman schreef over de ex-vrouw van Marc Dutroux. Mano Bouzamour (die nog antikraak bleek te hebben gewoond in het gerechtsgebouw) werd weggestuurd door zijn familie en vrienden omdat zijn debuut De belofte van Pisa een heftige breuk was met de Marokkaans-Nederlandse traditie.

Kunstenaar Tinkebell (maakte een tas van haar kat) en schrijver A.H.J. Dautzenberg (werd lid van de pedofielenvereniging Martijn) lazen aan een groep jongeren de dreigbrieven voor die ze hadden gekregen – die waren niet mis. Dautzenberg werd door de Fontys hogeschool ontslagen. In de film legde hij een groep jongeren uit dat seks met kinderen uit den boze is, maar gedachten niet in de ban mogen worden gedaan: „Fantasie is vaak het enige wat mensen hebben.”

Verstandige woorden

Cabaretier Hans Teeuwen noemde de noodzaak „iets af te knagen van het taboe”, maar is zich zeer bewust (zie Theo van Gogh, zie Charlie Hebdo) van hoe gevaarlijk het bespotten van de islam kan zijn.

Zo werden er verstandige woorden gesproken, al leverde het weinig nieuwe inzichten op. Wat betekent het bijvoorbeeld ‘dat je iets niet kunt zeggen?’ Reve kreeg justitie achter zich aan, nu is de medeburger het gevaar. Dat kan de vorm krijgen van kritiek, beledigingen, ontslag, bedreigingen, geweld en moord. Over die verschillen had ik de sprekers ook wel met elkaar in gesprek willen horen gaan.

Intussen is er sprake van vooruitgang: in 2014 (46 jaar na het Ezelsproces) werd godslastering uit het Wetboek van Strafrecht gehaald. Misschien was dat de achtergrond van de mooie, merkwaardige dans die Teeuwen aan het eind van Het is gezien door de lege oude rechtszaal maakte.

Correctie (28 september 2018): In een eerdere versie van dit stuk stond de naam van schrijver Mano Bouzamour verkeerd gespeld. Hierboven is dat aangepast.

    • Arjen Fortuin