Die hippe, gezonde automatiek is helemaal niet zo revolutionair

Uit de muur Een salade uit een luikje – dat is weer eens iets dan een kroket uit de muur. Maar niet zo nieuw als het lijkt.

Illustratie Istock, bewerking NRC

Ff een quinoaatje trekken. We hebben het nog niet gehoord, maar het kan wel, op de Kinkerstraat in Amstedam. In witte verlichte vakken, zo groot als een schoenendoos, liggen diverse vegetarische salades. Noedels met tempeh of kikkererwten met zoete aardappel bijvoorbeeld. Health Food Wall heet de gezonde automatiek. „Sneller en makkelijker wordt gezond eten niet”, staat er op de website, in het Engels. „Join the revolution.

In de eerste week, waarin zo’n twintig salades per dag uit de muur werden getrokken, was er vooral veel interesse van mensen die geen honger hadden maar wel heel nieuwsgierig waren naar deze „innovatie”, zegt oprichter Anouk Snelders. Een Febo voor Rens Kroes en Jet van Nieuwkerk is de superfoodsnackbar al genoemd.

Revolutionair? Innovatief? Het is de tragiek van de automatiek – bijna niemand weet wanneer ze is geboren en wat ze ons in haar lange leven heeft gegeven.

Mensen denken aan de Febo als ze aan de automatiek denken. Misschien omdat Febo de grootste Nederlandse snackketen is. Misschien omdat culinair recensent Johannes van Dam (alweer 5 jaar dood) zo opgaf over de Febo als het over kroketten ging. Eens per week kocht hij heimelijk een kroket bij een muur die daar verder geen oordeel over had. „Maar dan wel bij een automatiek waarvan ik weet dat de kwaliteit goed is en waarvan de vakjes goed worden schoongehouden. De kroketten moeten ook op tijd worden ververst. Bij een Febo-automaat durf ik altijd een kroket te trekken”, zei hij in 1987 tegen NRC.

De oudste automatiek die we in het Nederlandse krantenarchief kunnen terugvinden haalde op 2 september 1902 de kranten

Hij wist uit zijn jarenlange ervaring dat je het beste een zo laag mogelijk vakje kon openen. „Die op ooghoogte zijn meestal het minst vers want ze worden van onder naar boven getransporteerd.” En dan at hij de kroket met een enigszins opgejaagd gevoel op, in de hoop dat niemand hem zou betrappen.

Broodje met zalm op een schoteltje

De vakjes mogen nog zo schoon zijn, de automatiek heeft als fenomeen toch een wat schmutzig imago. Niet geheel ten onrechte – nog even los van wat je eruit haalt. Een Febo-medewerkster vertelde aan NRC eens dat mensen ook nog weleens iets terugleggen, een rauwe vis of een condoom bijvoorbeeld.

Maar goed, het is dus een misverstand dat Febo Nederland naar de muur heeft gebracht (of de muur naar Nederland). Weliswaar was het Johan Borst, de oprichter van Febo, die de automatiek groot heeft gemaakt. Maar hij was niet de eerste. Bakker Borst kwam in 1960 op het idee van zijn krokettenluikjes omdat hij zich van voor de oorlog nog de automatiek van Heck’s in de Amsterdamse Reguliersbreestraat herinnerde, die daar in 1931 was opengegaan.

En dat was wat, alle kranten schreven erover. Het socialistische dagblad Het Volk constateerde bij de opening opgelucht dat er toch nog steeds 26 man personeel nodig was. „De levende krachten zijn hier gelukkig dus niet geheel weg gerationaliseerd.” Een innovatie heette toen nog „iets heel nieuws, in zoover dat ze vol automatisch is”. „Eén of twee Heck-penningen in de gleuf is voldoende en liften beginnen te dalen met broodjes roastbeef en broodjes pekelvleesch, paling en harde eieren. Kranen spuiten op magische wijze schuimende pils, ijskoude limonade en heete wijngrog in glazen” schreef het Algemeen Handelsblad. Waarmee meteen duidelijk wordt dat de automatiek in de geschiedenis niet vanzelfsprekend met frituurvet verbonden was.

Het Handelsblad was in 1931 de enige krant die opmerkte dat Amsterdam een kwart eeuw geleden ook al over een „mechanische eet- en drinkinrichting” beschikte. Een feit dat wonderlijk genoeg later uit het collectieve geheugen is verdwenen. In 2003 stond in NRC nog dat de automatiek een vrijwel Nederlands verschijnsel was dat in de jaren dertig was bedacht. Daarom, in de rubriek Correcties & Aanvullingen: dit is onjuist. De oudste automatiek die we in het Nederlandse krantenarchief kunnen terugvinden haalde op 2 september 1902 de kranten.

Een plek om gezien te worden

Waar Johannes van Dam bij Febo vooral anoniem en opgemerkt wilde blijven, was die eerste automatiek juist een plek om gezien te worden. Een etablissement met klasse. „Reeds de fraaie moderne gevel van geschilderd glas noodigt uit om binnen te treden. De portiek doorgaande komt men in eene ruime zaal waar langs de wanden de automaten alle mogelijke spijzen en dranken aanbieden.” Allemaal met goud, marmer en geslepen glas. Geen bamischijf op een kartonnetje, maar haringsla of broodjes met zalm op een schoteltje. En dan kon je in de achterzaal van Auto Central „onder het roken van een fijne sigaar” ook nog champagne drinken! Je stelt je er mondaine vrouwen met lange jurken en besnorde heren met hoeden bij voor. Een „uit het buitenland ingevoerde nieuwigheid” werd het genoemd. In hetzelfde jaar opende in Amerika de eerste automatiek. Berlijn claimt al jaren eerder de eerste automatiek te hebben geopend, Quisisana, op de Leipziger Strasse. Dat was in 1895.

Het station is dé plek om langs de automatiek te gaan, maar je kunt er tegenwoordig ook behoorlijk goed eten. Lees ook: Dit eet je op het station

Febo heeft 123 jaar later 75 vestigingen met gemiddeld acht ‘loketautomaten’, met led-schermpjes en contactloos betalen. Het vegetarische ‘vitaaltje’ ligt gebroederlijk naast de klassieke kroket, maar gezond kun je dat niet noemen. Daarvoor gaan we de stad uit. Naar de boerenautomatiek, waar je de vitamines onbewerkt uit de muur trekt – van aardbeien tot zoete aardappel. Ook dat zelfbedieningsfenomeen vond zijn oorsprong in Duitsland, maar de laatste jaren hebben honderden Nederlandse boeren een automatiek aan de weg gezet.

De nieuwe Health Food Wall in Amsterdam is meer de gezonde opvolger van de Febo dan een groene muur met kok. Je kunt de cleane automatiek zien als een flagshipstore, zegt de oprichter. Anouk Snelders, opgeleid als diëtist, hoopt dat scholen en bedrijven komen kijken en dat we straks overal in Nederland haar gezonde maaltijden uit de muur kunnen trekken. Niet zo innovatief en revolutionair als het op het eerste gezicht lijkt. Maar in een wereld waarin haringsla en harde eieren niet meer uit de muur komen, lang geen gek idee.

    • Martine Kamsma