En weer heeft de senaat de schijn tegen

Belangenverstrengeling

Senator Anne-Wil Duthler (VVD) stemde over een wet waarover ze als consultant het ministerie van Volksgezondheid advies gaf. Is er een oplossing voor ‘dubbele petten’ in senaat?

Eerste-Kamerlid Anne-Wil Duthler kwam in opspraak na een publicatie van onderzoekswebsite Follow the Money. ANP ROBIN VAN LONKHUIJSEN Foto ANP/Robin van Lonkhuijsen

De Eerste Kamer heeft heus wel regels. Ze worden alleen niet consequent nageleefd. Zo verplicht het reglement van orde transparantie over nevenfuncties: banen, commissariaten en toezichtsrollen worden gepubliceerd op de website van de senaat. „Is het lid werkzaam als adviseur, dan vermeldt het lid tevens de sector waarvoor hij adviseert”, hebben Eerste Kamerleden zichzelf opgelegd.

Maar oud-senator Wopke Hoekstra (CDA), inmiddels minister van Financiën, heeft nooit gespecificeerd op welk gebied hij zich als partner van adviesbureau McKinsey liet inhuren. Anne-Wil Duthler (VVD) meldde wel dat zij binnen haar bedrijf Duthler Associates gespecialiseerd is in ICT-rechtkwesties, maar niet dat ministeries haar daarover raadplegen.

Naar aanleiding van kritiek van het anticorruptieorgaan van de Raad van Europa verplichtte de senaat zichzelf in 2014 „structureel ten minste eenmaal iedere zittingsperiode” over integriteit te vergaderen. Pas ruim vier jaar later doet de senaat dat deze herfst voor het eerst, werd dinsdag aangekondigd. Het is tekenend dat vooraf nog geïnventariseerd moet worden wat de huidige regels voor dreigende belangenverstrengeling precies zijn.

Directe aanleiding is een publicatie van onderzoekssite Follow the Money die blootlegde dat het kantoor van Duthler het ministerie van Volksgezondheid had geadviseerd over de wet die zorgtaken van het Rijk naar gemeenten overhevelde en zij vervolgens als senator de doorslaggevende stem had waarmee die wet werd aangenomen.

Formeel heeft Duthler niets verkeerd gedaan. Senator zijn is een deeltijdbaan. Zij mag ministeries adviseren, ze hoeft haar klantenbestand niet te openbaren en ze mag stemmen over zaken waar zij een persoonlijk of commercieel belang in heeft. VVD-fractievoorzitter Annemarie Jorritsma verdedigde haar meteen en voegde toe dat als dit al niet zou mogen „alleen nog maar baby’s en mensen die nog nooit iets hebben gedaan” Eerste Kamerlid zouden kunnen worden.

Maar toch, de kwestie-Duthler maakt dat er wéér wordt getwijfeld aan de integriteit van Eerste Kamerleden – en VVD’ers in het bijzonder. Wanneer de suggestie van belangenverstrengeling wordt gewekt, heeft het hele instituut de schijn tegen.

Lees ook: ‘Eerste Kamer gaat eigen regels integriteit onderzoeken’

Voorstel hoogleraren: stemverbod

Verschillende hoogleraren denken zulke gevallen op te kunnen lossen door senatoren, net als gemeenteraadsleden, bij wet te verbieden te stemmen wanneer zij een „persoonlijk belang” hebben bij maatregelen die zij beoordelen. Maar dat wordt aan het Binnenhof niet als werkbaar gezien. Ten eerste is lastig objectief vast te stellen wanneer een belang persoonlijk is. Duthler werd er niet rijker van dat de zorgwet doorging. Maar in deze tijd van electorale versplintering en krappe coalitiemeerderheden is bovendien iedere stem cruciaal. Als Duthler niet had gestemd over de wet was die gesneuveld, tegen de wens van de partij waarvoor zij volksvertegenwoordiger is.

Veel Eerste Kamerleden schieten in de verdediging wanneer ze op hun ‘dubbele petten’ worden aangesproken. Ze zijn maar één dag per week senator, moeten hun boterham elders verdienen en zijn juist op hun maatschappelijke expertise geselecteerd. Zij zouden beter dan fulltime Tweede Kamerleden kunnen inschatten wat de effecten van wetten zijn.

Er zijn voorbeelden van senatoren die aantoonbaar niet hun eigen belang, maar dat van hun partij dienden. Zo was Thom de Graaf als voorzitter van de Vereniging Hogescholen fel tegen het afschaffen van de studiefinanciëring, maar steunde hij de maatregel als fractievoorzitter van D66. CDA’er Elco Brinkman was als bouwlobbyist voor het Woonakkoord van 2013, maar voegde zich naar het standpunt van zijn partij en stemde ertegen.

Toch zien senatoren dat, nu regelmatig kabinetten regeren zonder vanzelfsprekende meerderheid in de senaat, zij onder een vergrootglas liggen en opener over en strenger voor zichzelf moeten zijn. Om te beginnen door de bestaande regels echt na te leven.

Op dit moment is per fractie bepaald wat leden wel en niet mogen (op PVV, 50Plus en de Onafhankelijke Senaatsfractie na hebben zij die afspraken ook gepubliceerd). Een veelvoorkomend gebod is dat senatoren geen woordvoerder zijn op een dossier waar zij zich buiten de senaat ook mee bezighouden. Ook dat wordt lang niet altijd nageleefd.

Eén van de adviezen van de Raad van Europa die de Eerste Kamer in 2014 niet overnam was het instellen van „een effectief systeem van toezicht en handhaving”. De meeste senatoren zijn daar nog steeds niet voor. „Maar als blijkt dat fracties niet in staat zijn zichzelf te reguleren, wordt het uiteindelijk toch vanuit de Kamer opgelegd”, voorspelt SP-fractievoorzitter Tiny Kox.

    • Emilie van Outeren