Opinie

rechtshulp

Dekker zwaait de botte bijl en schaft de sociale advocaat vrijwel af

‘Er worden geen rechtsgebieden uitgezonderd waarvoor rechtsbijstand kan worden aangevraagd.” Zo stond het nog in het regeerakkoord van Rutte III, maar daar houdt minister Sander Dekker (Rechtsbescherming, VVD) zich dus niet aan. Zo blijkt uit diens conceptplannen waar NRC over berichtte. De noodzakelijke hervorming van dit uitgeputte, vastgelopen stelsel hakt er dieper in dan verwacht. Als dit waar wordt, zullen vele honderden advocaten worden gedwongen hun praktijk te sluiten. Voor veel burgers zal de toegang tot een advocaat en een rechter niet langer vanzelfsprekend zijn.

Dekker spiegelt ‘alternatieve rechtshulp’ voor die het probleem van de burger vooral buiten de juridische kanalen moet oplossen. Huisartshulp zonder toegang tot ziekenhuis of apotheek dus. Daar wordt nu te makkelijk naar gegrepen, meent Dekker, met jaarlijks stijgende kosten en groeiende aantallen ‘toevoegingen’ tot gevolg. Dat is de botte bijl.

„We gaan van een stelsel van rechten (recht op rechtsbijstand) naar een stelsel dat inspeelt op behoeften (oplossen van problemen)”, heet het vroom en bevoogdend tegelijk in een magazine van Justitie. Hoe zo’n omslag tot stand moet worden gebracht, in een sterk gejuridiseerde samenleving, met bedrijven, overheden en burgers die hun rechten scherp mogen verdedigen, is totaal onduidelijk. „Dit betekent een gedragsverandering van overheidsinstanties”, belooft Dekker, die overigens de bevoegdheid noch het gezag heeft om die bij alle gemeenten, provincies en instanties van de overheid af te dwingen. Ook verliest hij uit het oog dat burgers in hun geschillen met de overheid nu dus in een door de overheid gewenste richting worden gestuurd om die op te lossen. De onafhankelijke rechter voor wie het kan betalen – de mediator voor de rest.

Dekker schaft de gesubsidieerde advocaat af voor burgers die in de schulden zitten, wier uitkering is afgewezen, huurcontract is ontbonden of huwelijk op de klippen is gelopen. Zij moeten meer betalen, meer zelf regelen en grotere zelfredzaamheid tonen. Nog onlangs werd duidelijk dat ‘zelfredzaamheid’ in de zorg voor velen een illusie is gebleken, maar dat heeft deze stap niet verhinderd. Dat de tweeënhalf miljoen laaggeletterden in dit land hiermee uit de voeten zouden kunnen is onwaarschijnlijk.

Het ziet ernaar uit dat een gesubsidieerde advocaat alleen nog beschikbaar komt voor het strafrecht en het vreemdelingenrecht. De andere problemen moet de burger bij voorkeur via een polis oplossen. Of daar een vrije advocaatkeuze bij hoort kan betwijfeld worden.

Daarmee neemt Dekker drastisch afscheid van een groot deel van de sociale advocatuur zoals we die sinds de jaren zeventig kennen. Op zich is een stevige ingreep ook geboden: het huidige stelsel kraakt. Vaak geldt niet het bereiken van de oplossing als financiële maatstaf, maar het aantal processtappen. Naar de advocaatvergoedingen is zolang niet omgekeken dat veel praktijken niet meer levensvatbaar zijn. De sociale advocatuur is versnipperd en slaagt er onvoldoende in om zwakke broeders buiten het stelsel te houden. De Orde van Advocaten, waarin de bloeiende commerciële advocatuur de toon aangeeft verwijst al jaren louter naar de schatkist voor een oplossing. De solidariteit in die kring is nageldiep, het sociaal engagement flinterdun. Dekkers plannen zijn nog niet definitief – hopelijk maakt hij zijn predicaat ‘Rechtsbescherming’ alsnog waar. Maar zo ziet het er niet uit.

In het Commentaar geeft NRC zijn mening over belangrijke nieuwsfeiten. De commentatoren schrijven deze artikelen in samenspraak met de hoofdredactie.