Recensie

‘Het absolute is politiek gevaarlijk, maar voor kunst noodzakelijk’

Klassiek Het Kamermuziekfestival Schiermonnikoog heeft komend weekend een wereldpremière: het pianokwintet ‘Light and Darkness’ van Nimrod Borenstein.

Foto Synced Films

In den beginne ervaart hij altijd de angst voor de onbeschreven notenbalk. De eerste pakweg tien maten voelen beslissend. Wat dan geen meesterwerk is, zal het nooit meer worden, gelooft componist Nimrod Borenstein. Goed, hij weet dat zijn helden Bach en Beethoven niet enkel meesterwerken voortbrachten. Maar dit besef troost hem niet. Hij zal zich hier ook nooit achter verschuilen. „Vanaf mijn zesde wilde ik componeren”, zegt hij, „vanuit het verlangen naar een schoonheid die nog niet bestaat. De mens blijft een wezen met gebreken. Niettemin kan hij in muziek een volmaakt universum scheppen.”

Borenstein werd geboren in Tel Aviv, groeide op in Parijs, en woont al jaren in Londen. Hij is de zoon van een schilder en een politicologe. „Van hen leerde ik dat het streven naar het absolute in de politiek gevaarlijk is, maar voor de kunst noodzakelijk.”

Het Internationaal Kamermuziekfestival Schiermonnikoog vroeg hem om een nieuw werk met als inspiratiebron de Eerste Wereldoorlog en zijn naschokken. Borenstein schreef het pianokwintet Light and Darkness, een titel ontleend aan de slotzin van het aangrijpende boek De wereld van gisteren (1941). Daarin schetst de Weense schrijver Stefan Zweig hoe het optimisme van eind negentiende eeuw – het idee dat de mensheid op weg is naar „de beste aller werelden” – sneuvelt in twee wereldoorlogen. „Zweig kijkt terug maar voorspelt ook”, zegt Borenstein. „Neem nou die ene zin in zijn voorwoord: ‘Er bestond geen bescherming, geen beveiliging tegen het voortdurend geïnformeerd worden.’ Die kun je driekwart eeuw later naadloos op het heden leggen.”

De schrijver stond tweeslachtig tegenover zijn lijdensweg. Zijn ouders kenden een leven van zekerheden dat hun „ongehaast en stil” van wieg naar graf droeg. De geschiedenis voerde Zweigs eigen generatie daarentegen door „de catalogus van alle voorstelbare catastrofes”. Uitgeweken naar Brazilië omdat hij Europa’s teloorgang niet langer kon aanzien, schreef hij De wereld van gisteren. Na de voltooiing ervan pleegden Zweig en zijn vrouw zelfmoord. „Ik las het boek op mijn vijftiende”, zegt Borenstein. „En de laatste regel daaruit zal me altijd bijblijven. ‘Alleen wie licht en donker, oorlog en vrede, hoogtepunten en dieptepunten heeft meegemaakt, alleen die heeft waarachtig geleefd.’ Dat stemt tot nadenken.”

Borensteins Light and Darkness begint met een parelende piano en plukkende strijkers. „Zij scheppen de sprookjesachtige atmosfeer van een magische droom, waaruit zich langzaam een melancholieke en donkere melodie losmaakt.” Zijn muziek speelt met tegenstellingen. Die vaardigheid leerde Borenstein al vroeg van zijn schilderende vader. „Hij vond dat de psycholoog Sigmund Freud de kunst in het hart trof door het scheppingsproces een spel tussen spanning en ontlading te noemen. Muziek moet niet vervelen. Daarom zie ik het contrast als mijn beste vriend. Dat huist ook in me. In mijn tienerjaren verloor ik me in mijn oma’s bibliotheek in de klassieke filosofie van Plato, de schoonheid van het gezonde verstand, maar de mystiek van Dostojevski trok me evenzeer. Hoewel ik niet religieus ben, geloof ik dat je geen kunstenaar kunt zijn zonder de drijfveer de menselijke werkelijkheid te willen ontstijgen.”

    • Joost Galema