Opinie

    • Peter de Bruijn

‘First Reformed’ leent wel erg driftig

Scenarist Paul Schrader heeft zijn film ‘First Reformed’ duidelijk gebaseerd op Ingmar Bergmans film ‘De avondmaalgasten’. Maar hij is daar wel erg zuinigjes over.

Na het gevoelige verlies van een naaste is een dominee van middelbare leeftijd gaan wankelen in zijn geloof. Uitgerekend op dat moment wordt hij benaderd door een vrouw, die grote zorgen heeft over haar echtgenoot. Haar man is wanhopig over de erbarmelijke staat van de wereld. De dominee gaat in gesprek met de man en probeert hem van zijn wanhoop af te brengen. Maar zijn woorden schieten tekort. Kort daarop schiet de man een kogel door zijn hoofd. Zijn falen stort de dominee nog dieper in een religieuze en psychische crisis.

Nu de quiz-vraag: slaat bovenstaande filmbeschrijving op (a) Ingmar Bergmans De avondmaalsgasten (Winter Light) uit 1963 of (b) First Reformed, de nieuwe film van de Amerikaanse regisseur en scenarist Paul Schrader? Antwoord: a en b zijn beide goed. Het uitgangspunt van de film van Schrader - nog altijd het meest bekend van zijn scenario voor Martin Scorsese’s Taxi Driver - is een vrij letterlijke kopie van de film van Bergman.

Toch is First Reformed uitgebracht met de toeschrijving ‘written and directed by Paul Schrader’. Elke expliciete verwijzing naar De avondsmaalgasten ontbreekt. Maar First Reformed is toch echt een bewerking en actualisering van Bergmans meesterlijke film. In De avondmaalsgasten maakt visser Jonas zich – op het hoogtepunt van de Koude Oorlog - zorgen over ‘de atoombom van de Chinezen’. In First Reformed wanhoopt aanstaande vader Michael over het milieu en de toekomst van de planeet. Aan het idee verandert dat niet zo veel.

In de tweede helft beginnen First Reformed en De avondmaalsgasten wel meer uit elkaar te lopen. Niet altijd ten faveure van de film van Schrader. Zijn toevoegingen zijn soms banaal – zoals wijze woorden over de heilzame werking van afdoende lichaamsbeweging en een lofzang op de ‘simpele genoegens’ van sushi. De lichtelijk potsierlijke apotheose van First Reformed is ook heel anders dan bij Bergman.

Juridisch is Schrader wellicht tot niets verplicht, maar erg chique is het niet om slechts zuinigjes te erkennen dat First Reformed op z’n minst ‘geïnspireerd’ is door Bergman. In interviews draait Schrader er vaak een beetje om heen. Hij ontkent natuurlijk niet dat Bergmans film zijn inspiratiebron is geweest. Dat zou ook lastig zijn. Maar Schrader voegt daar onmiddellijk aan toe dat hij ook nog van tal van andere grote namen heeft ‘geleend’, zoals Robert Bresson en Andrej Tarkovksy. Dat klopt, maar komt toch niet helemaal oprecht over. Want het blijft iets wezenlijk anders om een ‘hommage’ te brengen aan een specifieke scène of om een element uit een verhaal over te nemen, dan om het complete uitgangspunt van een eerdere film opnieuw te gebruiken.

Je hoort weleens dat een begrip als ‘originaliteit’ overschat is en eigenlijk achterhaald. Tegenwoordig lenen kunstenaars nu eenmaal voortdurend van elkaar. Sommige academici hebben een dagtaak aan het naspeuren van alle ‘intertekstuele’ verwijzingen tussen films. Dat kan allemaal wel zo zijn, maar Schrader had zijn schatplichtigheid aan De avondmaalsgasten toch ruimhartiger moeten erkennen; in de eerste plaats in First Reformed zelf.

Peter de Bruijn is filmrecensent.
    • Peter de Bruijn