Erdogan wil goede relaties terug

Erdogan in Berlijn

Turkije heeft hoge verwachtingen van Erdogans bezoek aan Duitsland dat donderdag begint. De Duitsers zullen zich terughoudender opstellen.

Merkel in Ankara bij EU-onderhandelingen met Turkije. Foto Kay Nietfeld/EPA

Met militaire eer, een staatsbanket op het presidentiële paleis en twee ontmoetingen met bondskanselier Merkel lijkt de Turkse president Erdogan deze week in Berlijn ontvangen te worden alsof hij een bevriend staatshoofd is. Dat is de autocratische Turkse leider niet echt. Maar met het staatsbezoek, van donderdag tot zaterdag, willen Turkije en Duitsland na jaren van bittere en emotionele conflicten hun banden weer aanhalen.

Duitsland en Turkije hebben elkaar nodig. Maar in de twee landen wordt heel verschillend aangekeken tegen de toenadering die nu in gang is gezet.

Turkije wil de conflicten uit het verleden achter zich laten en is uit op een normalisering van de betrekkingen met Duitsland, nu economisch moeilijke tijden in zicht zijn. Duitsland wil óók toenadering, maar in het land bestaan ondertussen grote reserves over de eer die de regering nu bewijst aan een president die tienduizenden mensen op politieke gronden gevangen heeft gezet – onder wie ook vijf Duitsers – en die geen respect toont voor rechtsstaat en persvrijheid.

De Turkse wens tot toenadering is vooral ingegeven door de economische crisis, die is verergerd door een diplomatiek conflict en een handelsconflict met de Verenigde Staten. De scherpe koersval van de lira heeft de inflatie opgedreven tot 18 procent en heeft Turkse bedrijven met schulden in buitenlandse valuta in grote moeilijkheden gebracht. Erdogan was daardoor genoopt de banden met Duitsland, de tweede grootste handelspartner van Turkije, weer aan te halen.

Lees ook: Turkije is snel beledigd, en dat is lastig zakendoen

Hoge verwachtingen

In Turkije zijn de verwachtingen van Erdogans bezoek hooggespannen. „De Turkse regering is ervan overtuigd dat Duitsland ook staat te trappelen om de banden aan te halen”, zegt Selim Koru, een analist van de Turkse denktank TEPAV, die gespecialiseerd is in het Turkse buitenlandbeleid. „In de Turkse media wordt gesproken van een ‘reset’. Er heerst een geloof dat de relaties weer net zo goed kunnen worden als ze ooit waren. Maar dit behoort in Duitsland niet tot de mogelijkheden.”

Erdogans bezoek aan Berlijn, zijn eerste in vier jaar tijd, is onderdeel van een bredere Turkse toenadering tot Europa nu de relaties met de VS van kwaad tot erger gaan. In mei bracht hij voor het eerst sinds de mislukte coup een bezoek aan Parijs, en ook het diplomatieke conflict met Nederland is opgelost. Afgelopen dinsdag werd de nieuwe Nederlandse ambassadeur, Marjanne de Kwaasteniet, ontvangen in Ankara. Minister van Buitenlandse Zaken Stef Blok brengt binnenkort een bezoek aan Turkije.

Erdogans felle retoriek over „nazi-overblijfselen” behoort inmiddels tot het verleden. Toch verwacht Koru dat Erdogan zeker enkele Turkse grieven ter sprake zal brengen in Berlijn. Het grootste verwijt is dat Duitsland asiel geeft aan aanhangers van de Gülenbeweging en de Koerdische terreurbeweging PKK. „We zeggen dat het terroristen zijn, maar jullie bieden ze onderdak. Wat voor vriend ben je dan? Dit gevoel wordt breed gedeeld in Turkije. Het is voor Erdogan een principekwestie.”

Met het oog op de economische crisis is de verwachting dat Erdogan zich verder welwillend zal opstellen. „Hij is bereid ver te gaan om Europese investeerders gerust te stellen”, zegt Koru. „Ik verwacht niet dat er grote stappen zullen worden gezet, bijvoorbeeld op het gebied van visumvrij reizen voor de Turken. Erdogan zal al tevreden zijn als hij enkele toezeggingen krijgt van de Duitsers, die het vertrouwen van de markten in Turkije helpen herstellen.”

In dat verband hopen de Turken op steun van Merkel. „Niemand heeft belang bij de economische destabilisatie van Turkije”, zei Merkel onlangs. Ze zei zo nodig bereid te zijn Turkije financieel bij te staan – een zeer impopulair standpunt in Duitsland. Maar Turkije staat in de top 20 van Duitse exportmarkten, voor veel Europese landen. Er zijn 7.000 Duitse bedrijven actief in Turkije, dus er is Duitsland veel aan gelegen om een instorting van de Turkse economie te voorkomen.

Desondanks is Erdogans staatsbezoek in Duitsland omstreden. Dat bleek de afgelopen weken uit de ophef rond het staatsbanket dat president Steinmeier de Turkse president op vrijdagavond aanbiedt. Leiders van de oppositiepartijen (de Groenen, Die Linke, de FDP en de AfD) lieten weten uit protest niet aan te zullen schuiven.

Merkel en Edrogan bij een NAVO-top in Brussel in 2017.

Foto Armando Babani/EPA

Özdemir eet wel mee met Erdogan

Opmerkelijk was dat één van de scherpste critici in de Duitse politiek, oud-Groenen-leider Cem Özdemir, juist wél zal mee-eten met Erdogan. „Hij moet me maar verdragen”, zei hij in een interview.

Özdemir, die ook in Turkije een bekendheid is, wil met zijn aanwezigheid een signaal geven aan Turkse Duitsers en Turken in Turkije: „In Duitsland hoort de oppositie bij de politiek van ons land. Wij zijn een vast en noodzakelijk onderdeel van de democratie.” Zelfs de bezoekende president van een machtig land als Turkije heeft zich daarbij neer te leggen.

Dat Merkel niet deelneemt aan het staatsbanket moet overigens niet als teken van protest worden gezien. Slechts in uitzonderlijke gevallen, zoals bij het staatsbezoek van de Britse koningin, is zij van de partij bij de staatsbanketten waar de Duitse president de gastheer is.

Voor Duitsland is duidelijk dat deze toenadering tot Erdogan nog lang geen normalisering is. Ook al heeft Turkije een aantal van de Duitse gevangenen vrijgelaten, in Duitsland ziet men met afschuw hoe Erdogan de Turkse rechtsstaat ondergraven heeft.

Ook de harde woorden van Erdogan en zijn ministers aan het adres van Duitse politici, die voor nazi’s werden uitgemaakt, zijn niet vergeten. Net zomin als de pogingen van de Turkse president om Turkse Duitsers voor zijn karretje te spannen – of het nu is voor zijn eigen verkiezingen, het in de gaten houden van critici van zijn bewind, of om Duitse partijen een hak te zetten. Vorige zomer riep hij Turken in Duitsland op om bij de Bondsdagverkiezingen niet te stemmen op de christendemocraten, de SPD of de Groenen, „allemaal vijanden van Turkije”.

Herstel ook goed voor Duitsland

Merkel en Erdogan in 2006 bij het Turks economisch Forum in Istanbul.

Foto Tolga Bozoglu/EPA

Herstel van de betrekkingen is voor Duitsland, waar drie miljoen mensen met Turkse wortels wonen, van groot belang. Het akkoord tussen Turkije en de EU over de opvang van vluchtelingen is voor de regering-Merkel cruciaal om een herhaling te voorkomen van de grote toestroom van asielzoekers zoals in 2015.

Ook wil Berlijn graag dat het met zijn NAVO-bondgenoot weer op betere voet komt te staan, mede vanwege de oorlog in Syrië. Duitsland steunt de diplomatieke inspanningen van Turkije om een groot offensief in Idlib, en een grote nieuwe vluchtelingenstroom, af te wenden.

Berlijn heeft Erdogan ervan weten te weerhouden om deze keer grote toespraken in stadions te houden voor de Turkse Duitsers, die hij beschouwt als zijn onderdanen. Ten minste één nieuwe bron van irritatie is daarmee bij voorbaat weggenomen, al blijven er andere over.

Zo zal Erdogan zaterdag aanwezig zijn bij de officiële opening van een grote nieuwe moskee van het moskeeverband Ditib in Keulen. Ditib, met 900 moskeeën in Duitsland, staat onder invloed van Ankara en is in Duitsland omstreden. De verdenking bestaat dat de organisatie Turkse Duitsers bespioneert, die kritisch zijn over Erdogan.

    • Toon Beemsterboer
    • Juurd Eijsvoogel