Sigarettenpakjes van Philip Morris, goed voor de productie van 15 procent van alle 6 biljoen sigaretten die jaarlijks wereldwijd worden verkocht.

Foto Nicolo Filippo Rosso/Bloomberg

Philip Morris wil invloed via terreurstudies

Tabakslobby

Philip Morris probeert een verband te leggen tussen terrorisme en sigarettensmokkel. Want smokkel is slecht voor „business”.

Nu hij erop terugkijkt, vindt hij het een „curieus project”, zegt Bart Schuurman, universitair docent empirisch onderzoek naar terrorisme aan de Universiteit Leiden. Hij werkte recentelijk met andere gerenommeerde terrorisme-experts uit elf landen mee aan een onderzoek naar het verband tussen criminaliteit en terrorisme in Europa, in opdracht van de in Slowakije gevestigde denktank Globsec. Schuurman leverde een datacollectie aan over Nederlandse terroristen. Eén onderzoeksvraag was vooral van belang: of de terroristen eerder betrokken waren geweest bij sigarettensmokkel.

„Een rare vraag”, vond Schuurman, „omdat ik nog nooit heb gehoord van een relatie tussen sigarettensmokkel en terrorisme”. Maar al gauw begreep hij waar de vraag vandaan kwam. „Die was erin gefietst voor de financier van het onderzoek: Philip Morris.”

Schuurman vond het „vreemd dat een sigarettenfabrikant interesse heeft in terrorismeonderzoek”. Maar hij verbond desondanks wel zijn naam aan het project, net als de andere onderzoekers. Van de vergoeding die er tegenover stond, kon de Universiteit Leiden een junior onderzoeker twee jaar lang een dag in de week aan het werk zetten.

Twee weken geleden verscheen het Globsec-onderzoek, Who are the European jihadis? geheten. Dat kreeg over heel Europa ruime media-aandacht. In Nederland pakten De Telegraaf en de Volkskrant ermee uit. De naam van Philip Morris werd er nooit bij vermeld.

Wat heeft een sigarettenfabrikant te zoeken in de wereld van terrorismebestrijding? Philip Morris, 66 miljard euro omzet in 2017, doet daar niet geheimzinnig over. „Illegale handel beschadigt de business [...]”, mailt de woordvoerder desgevraagd. Uit een studie van KPMG naar de Europese sigarettenmarkt blijkt dat er jaarlijks 44,7 miljard sigaretten – bijna 9 procent van het totaal – illegaal worden verhandeld. Daarom, mailt de woordvoerder, ondersteunt het bedrijf „innovatieve projecten tegen illegale handel”. Dat zijn er op dit moment 31, gefinancierd vanuit een fonds ter waarde van honderd miljoen dollar, PMI Impact geheten. Een aantal projecten richt zich op het vermeende verband tussen smokkel en terrorisme.

‘Vreemde vraagstelling’

Terrorismedeskundige Beatrice de Graaf is verbaasd dat „de beste collega’s uit het veld met een hoogstaande wetenschappelijke reputatie” hebben meegewerkt aan het Globsec-rapport. Zij is hoogleraar geschiedenis van de internationale betrekkingen aan de Universiteit Utrecht en deed onder meer onderzoek naar de kosten van terrorisme. De hoofdvraag van het rapport – of de terroristen eerder betrokken waren bij ‘illegale handel’ en tot op welke hoogte deze handel terrorisme financiert – noemt De Graaf „vreemd”. Volgens haar ligt de nadruk in de vraagstelling te veel op één delict, namelijk illegale handel.

Een tweede terrorisme-expert, Bibi van Ginkel van Instituut Clingendael, vindt de onderzoeksvraag te gesloten. „Als je je zo nadrukkelijk richt op illegale handel, geef je een onvolledig beeld. Bovendien zit in de vraagstelling de aanname verpakt dat illegale handel terrorisme financiert. Dat is echter niet gezegd. Dat een terrorist vroeger is veroordeeld voor smokkelen, wil niet zeggen dat hij met die opbrengst zijn terroristische operaties heeft bekostigd.”

Hoewel er een paar voorbeelden bekend zijn van terroristen die geld verdienden aan smokkelen, blijkt uit geen enkel serieus terrorismeonderzoek dat de huidige generatie Europese jihadisten haar strijd daarmee financiert. „Het meeste terrorisme wordt gefinancierd uit legale middelen”, zegt Beatrice de Graaf. „En het wordt steeds goedkoper om een aanslag te plegen met een grote uitstraling: een messteek, een aanslag van een lone wolf – het kost niks. Stellen dat illegale handel belangrijk zou zijn, is bijna misleidend.”

Het Nederlands Studiecentrum Criminaliteit en Rechtshandhaving bracht onlangs het criminele verleden van 279 terrorismeverdachten in beeld. Zij kwam van alles tegen, van bedreiging tot winkeldiefstal – maar géén sigarettensmokkel, vertelt onderzoekster Elanie Rodermond. Ook uit het Globsec-onderzoek blijkt dat sigarettensmokkel geen handel voor terroristen is: slechts 3 procent betaalde hun terroristische activiteiten uit illegale inkomsten, waaronder sigarettensmokkel.

Terrorismeonderzoek is kwetsbaar, zeker als het zich ook buiten de academia begeeft

Toch blijft Philip Morris sigarettensmokkel met terrorisme in verband brengen. Dit jaar verschenen diverse kleine studies naar de zogeheten ‘crime terror nexus’ in 19 EU-landen. Ook dit grootschalige onderzoek is door Philip Morris gefinancierd. Het staat onder leiding van Peter Neumann, hoogleraar veiligheidsstudies aan King’s College in Londen. Collega-onderzoekers beschouwen hem als een autoriteit op het gebied van terrorisme. „Hij is een van de doyens van het terrorismeonderzoek”, zegt De Graaf. Neumann voerde de landenonderzoeken uit via een eigen bureau, dat hij samen heeft met een ex-marketingmedewerker van Philip Morris. Toen NRC hem deze maandag om een reactie vroeg, liet Neumann zich uitschrijven als directeur en aandeelhouder van dit bureau, blijkt uit gegevens van het Engelse handelsregister.

In zijn onderzoek stelt Neumann vast dat terrorisme vaak mogelijk wordt gemaakt door de opbrengst van criminaliteit, vooral van kleine criminaliteit. Onderaan zijn research papers staan aanbevelingen gericht aan de 19 regeringen. Eén aanbeveling is in vrijwel alle papers identiek: autoriteiten moeten terrorismefinanciering bestrijden door kleine criminaliteit tegen te gaan zoals „de smokkel van goederen”.

Desgevraagd geeft Peter Neumann toe dat die aanbeveling inderdaad bijna identiek is voor elk land. „Ik geloof dat het bestrijden van criminaliteit en smokkel in zijn algemeenheid nuttige dingen zijn om te doen als overheid.” Hij zegt „volledig onafhankelijk” te zijn in de uitvoering van zijn onderzoek, maar volgens de voorwaarden van PMI Impact fonds van Philip Morris wordt elke aanvraag voor een onderzoek beoordeeld door een raad van experts, waarin ook een Philip Morris-medewerker zit die is gespecialiseerd in illegale handel. Neumann wil niet zeggen hoeveel hij betaald kreeg. „Dat is commercieel gevoelige informatie.”  

Publieke verantwoordelijkheid

De door Philip Morris betaalde studies vinden hun weg naar beleidsmakers. Minister Ferdinand Grapperhaus (Justitie en Veiligheid, CDA) verwees op 29 juni van dit jaar naar Neumanns door Philip Morris gefinancierde rapport in een brief aan de Tweede Kamer.

Op 23 maart van dit jaar organiseerde het Europees Economisch en Sociaal Comité samen met het Europees bureau voor fraudebestrijding Olaf een conferentie in Brussel in aanwezigheid van veel EU-kopstukken. Eurocommissaris Günther Oettinger stelde in zijn speech: „Illegale tabakshandel is een grote bron van inkomsten voor georganiseerde criminele groepen en soms zelfs voor terroristische organisaties.”

Ook de Franse Europarlementariër Gilles Pargneaux sprak op die bijeenkomst. In november 2017 pleitte hij in het Europees parlement voor versnelde invoering van een nieuw volgsysteem om gesmokkelde tabakswaar te onderscheppen. Weer met hetzelfde argument: „Tabak is een van de meest gesmokkelde goederen in de wereld en de winsten van illegale handel voeden terrorisme.”

Lees ook: Overheid dwingt wetenschappers onafhankelijkheid op te geven

In Italië financiert het fonds van Philip Morris een project van het onafhankelijke veiligheidsinstituut ICSA. Het gaat niet alleen om een tweejarig onderzoek naar de link tussen sigarettensmokkel en terrorisme, het instituut neemt ook de taak op zich om „het publiek bewust te maken” van de risico’s van illegale handel én om hierover trainingen te geven aan journalisten, politieagenten en medewerkers van de inlichtingendienst.

Kunnen wetenschappers in zee gaan met Philip Morris? Beatrice de Graaf vindt van niet. „Academisch onderzoek staat garant voor onafhankelijkheid. Terrorismeonderzoek is kwetsbaar, zeker als het zich ook buiten de academia begeeft. Van een consultant weet iedereen: die dient een commercieel belang. Maar als je de pet op hebt van academicus, heb je een verantwoordelijkheid tegenover de maatschappij en je vak, opdat het zuiver blijft.” Ze pleit voor de instelling van een board van reflectie waarin academici bij dit soort projecten elkaars werk becommentariëren.

Bart Schuurman vindt achteraf dat hij „te lichtvoetig” heeft besloten mee te doen aan het onderzoek. Hoewel de door hem verzamelde data correct zijn weergegeven in het onderzoeksrapport, voelt hij zich „niet prettig” bij een financier die een verband tussen sigarettensmokkel en terrorisme probeert te leggen. „Als zij lobbyen, vind ik het een onprettig idee dat ons werk hier indirect aan bijdraagt. Voor mij persoonlijk ook reden om in de toekomst niet meer aan dit type projecten mee te doen.”

De Universiteit Leiden benadrukt in een reactie dat zij werd ingehuurd door Globsec, en dus niet rechtstreeks zaken heeft gedaan met Philip Morris. Ook was er „geen sprake van sturing van het onderzoek”. Of de universiteit nog een keer mee zou doen aan een dergelijk onderzoek, is volgens een woordvoerder „onderwerp van debat”.

Aanvulling 26-09-2018: Er is een update in dit verhaal geplaatst. De zin: ‘Toen NRC hem deze maandag om een reactie vroeg, liet Neumann zich uitschrijven als directeur en aandeelhouder van dit bureau, blijkt uit gegevens van het Engelse handelsregister’, is later toegevoegd.

Correctie 27-09-2018: Wegens een onjuiste samentrekking van twee zinsdelen uit het genoemde onderzoek is de volgende passage aangepast: In alle 19 onderzochte landen stelt Neumann vast dat terrorisme „voornamelijk wordt gefinancierd door kleine criminaliteit”. Er staat nu: In zijn onderzoek stelt Neumann vast dat terrorisme vaak mogelijk wordt gemaakt door de opbrengst van criminaliteit, vooral van kleine criminaliteit.

    • Andreas Kouwenhoven
    • Jutta Chorus