‘Op het Syrische slagveld zijn geen engelen’

Terroristen Heeft Nederland jihadisten gesteund in Syrië? Nee, zeggen betrokken Amerikanen, vuile handen maken hoort bij een oorlog. „Ik denk niet dat iemand Eisenhower of Roosevelt ziet als communisten.”

Leden van de Syrische rebellen in Aleppo. Foto Anadolu Agency/Huseyin Nasir

„Absurd.” De Brits-Amerikaanse Syrië-expert Charles Lister laat het woord vaak vallen. De Amerikaan begrijpt niets van de ophef over de niet-militaire steun die Nederland tot voor kort gaf aan Syrische rebellen. En al helemaal niets van de suggestie dat zij niet gematigd zouden zijn geweest, maar jihadistisch. „Dat is ronduit beledigend voor jongens die juist aantoonbaar en keihard tegen jihadisten hebben gevochten.”

Deze en volgende week praat de Tweede Kamer over de kwestie, die draait om de vraag of de ‘non-lethal assistance’ (NLA) die Nederland tussen 2015 en 2018 aan strijdgroepen leverde, terechtkwam bij extremisten.

Trouw en Nieuwsuur ontdekten dat een van die groepen, Jabhat al-Shamiya, in een Nederlandse rechtszaak door het Openbaar Ministerie is omschreven als een club van criminele salafisten en jihadisten die een kalifaat wil oprichten. De Tweede Kamer is geschokt.

Lees ook: De Tweede Kamer wil een debat over het nieuws dat Nederland mogelijk Syrische terroristen steunde.

Nergens voor nodig, zegt Lister. „Ik weet niet wie deze informatie naar jullie OM stuurde, maar Jabhat al-Shamiya streefde altijd naar een democratisch Syrië.” Lister, verbonden aan het Middle East Institute, was drie jaar lang intensief betrokken bij internationale pogingen om een politiek proces in Syrië op gang te brengen en kent naar eigen zeggen alle rebellenleiders persoonlijk.

De voormalige Amerikaanse topdiplomaat Robert Ford deelt het ongeloof van Lister. Hij sluit niet uit dat er in Jabhat al-Shamiya onfrisse figuren zitten. „Op het Syrische slagveld zijn geen engelen”, zegt Ford, die tot 2014 diende als laatste Amerikaanse ambassadeur in Syrië. Maar de term terrorisme maakt hem „nerveus.”

Een terrorist gebruikt geweld tegen alles en iedereen, inclusief burgers, om zijn politieke visie op te leggen. „De SS was een terroristische organisatie, Jabhat al-Shamiya is dat absoluut niet.” En dat kalifaat – wilden ze dat dan wel oprichten? „In nog geen miljoen jaar”, zegt Lister.

Donderdag hoort de Tweede Kamer deskundigen, onder wie Lister, via videoverbinding. Volgende week dinsdag is er een debat met minister Stef Blok (Buitenlandse Zaken, VVD). Op 14 september gaf hij in een brief al een eerste reactie. Dat het OM andere definities hanteert, is volgens Blok niet per se raar. De regering kijkt „primair” of groepen op internationale terreurlijsten staan. Het OM doet „geen algemene uitspraken over strijdende groeperingen”, maar kijkt naar gedragingen van een verdachte.

Blok heeft iets uit te leggen

De Kamer heeft vragen: 385 maar liefst, bleek vorige week. Zoals steeds in dit dossier zijn het Pieter Omtzigt en Martijn van Helvert van coalitiepartij CDA die de meeste kritiek hebben. Dit zou Blok hoog zitten. Hoewel Omtzigt en Van Helvert vooral wijzen naar de destijds verantwoordelijke minister, PvdA’er Bert Koenders, heeft de huidige minister iets uit te leggen.

Hoeveel is er mis met het NLA-programma? Het BBC-programmaPanorama meldde vorig jaar dat Brits geld bestemd voor het trainen van Syrische politiemensen bij extremisten zou zijn beland. Maar, zegt Lister: „Het ging om hooguit een half procent van de Britse non-lethal assistance”, zegt hij. „Een slagingspercentage van 99,5 procent is in zo’n complexe en rommelige omgeving een reusachtig succes.” Lister schat dat hooguit 5 à 10 procent van alle NLA-steun bij de verkeerde personen terecht is gekomen.

De screening voor het programma werd overwegend gedaan door de Verenigde Staten en de CIA. Maandenlang werd met alle leiders gesproken, interne documentatie werd doorgenomen. Rebellen moesten het politieke proces omarmen en „een minimum aan oorlogsrecht” respecteren, zegt Ford. Burgers mochten geen doelwit zijn. Nederland koos 22 groepen uit de 70 die door de Amerikanen werden aangereikt.

Ford kent de verhalen over strijdgroepen, zoals de ook door Nieuwsuur genoemde Sultan Murad Brigade, die samenwerkten met aan Al-Qaeda gelieerde concurrenten. „Incidenteel of in het heetst van de strijd samenwerken is niet hetzelfde als ideologisch samensmelten. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werkten we samen met de Sovjets. Ik denk niet dat iemand Eisenhower of Roosevelt ziet als communisten.”

Wat het niet eenvoudiger maakt: het NLA-programma is deels geheim. De Nederlandse regering wil niet zeggen, ondanks herhaalde verzoeken van Omtzigt en Van Helvert, welke groepen zijn gesteund of welke producten precies zijn geleverd. Omdat dit de rebellen en hun families in gevaar kan brengen, maar ook omdat Nederland de „vertrouwelijkheid” niet wil schenden. Het maakt de minister niet uit dat die rebellen zelf uitgebreid vertellen over de Nederlandse steun. Dat is „voor hun rekening, inclusief de mogelijke consequenties”.

Dat de Amerikanen niet alles vertellen is volgens Ford ook ingegeven door „juridisch ongemak”, omdat het leveren van niet-dodelijke hulp aan rebellen mogelijk botst met internationaal oorlogsrecht. „Je moet begrijpen: een ideale oplossing voor Syrië was nooit mogelijk, maar niks doen betekende een nog groter vluchtelingenprobleem in Europa.”

Aan de winnende hand

Dat de Amerikanen en Britten een jaar geleden stopten met het leveren van niet-dodelijke hulp, komt volgens Lister omdat het Assad-regime aan de winnende hand was. De rebellen verloren te veel terrein. Het bieden van ‘stabiliseringshulp’ had weinig zin meer. Volgens Blok stopte ook Nederland begin dit jaar daarom met de steun. Zonder het Amerikaanse inlichtingenapparaat zou het volgens Lister ook onmogelijk zijn geweest voor Nederland om door te gaan.

Ford zegt dat de screening zelf heeft gewerkt. Over de effectiviteit van het programma kun je twisten. „Syrië kende te veel groepen, die te verdeeld en te gefragmenteerd waren. Als er iets fout is gegaan dan is het dat we een visie hebben zitten stimuleren in plaats van eenheid.”

Lees ook: In 2015 leek het politiek nog zo’n goed idee...
    • Stéphane Alonso