Recensie

Klassieke gentrificatie op het NDSM-terrein

NDSM-werf

In 1984 sloot de NDSM. De scheepswerf werd een van de grootste culturele broedplaatsen van Europa. En het werd almaar hipper.

Chillen op het veld bij Noorderlicht tijdens NDSM Vrijhaven (2012). Foto Marc Faasse

Hoezeer Amsterdam in de afgelopen jaren een postindustrieel pretpark is geworden, is onmiddellijk te zien aan NDSM toen & nu. Op de voorkant van het boek staat een foto uit 1959 van een groep arbeiders die over het uitgestrekte terrein loopt van de Nederlandse Dok en Scheepsbouw Maatschappij (NDSM), met op de achtergrond de turbotanker Atys die op helling 4 klaar ligt om te water te worden gelaten. Op de achterkant prijkt een foto van bezoekers van het Vrijhaven-evenement, die op de stralende Koningsdag van 2012 op hetzelfde terrein zitten te ‘chillen’ op een paradijselijk grasland vol paardenbloemen.

De twee foto’s, van respectievelijk Cas Oorthuys (1908-1975) en Marco Faasse, vatten het hele verhaal samen dat in NDSM toen & nu bondig wordt verteld aan de hand van twee artikelen, plattegronden, een lijst van alle gebouwde schepen (waaronder de Josif Stalin uit 1940) en vooral veel mooie foto’s van bekende en onbekende fotografen: waar eens in afbramerijen en koperslagerijen noeste arbeid werd verricht, wordt nu feest gevierd.

1959: de turbinetanker tt. Atys, bestemd voor Shell, ligt op helling 4 klaar voor de tewaterlating. Foto Cas Oorthuys

In de jaren vijftig was de NDSM, met 9.000 werknemers en een terrein dat zich kilometerslang langs het IJ uitstrekte, een van de grootste scheepswerven van Nederland. Maar net als de Algemene Droogdok Maatschappij (ADM), die andere grote scheepswerf in Amsterdam-Noord, kon de NDSM in de jaren zeventig de concurrentie met scheepswerven in Azië niet aan. In 1984, zes jaar na de ADM, sloot de NDSM.

Maar anders dan de ADM, die op een monument na spoorloos is verdwenen, zijn veel hallen en andere gebouwen op het NDSM-terrein blijven staan. Dit komt doordat de gemeente Amsterdam – anders dan voor het ADM-terrein waar al gauw een door OMA van Rem Koolhaas ontworpen woonwijk verrees – eerst geen plannen had voor het ver afgelegen NDSM-gebied, legt journalist Bas Kok uit in zijn artikel ‘Het tweede leven van de NDSM’. Pas in 1990 ontstond het idee om met Europees geld een bedrijventerrein van de vervallen werf te maken. Begin jaren negentig streken er als eersten filmers, kunstenaars en andere creatievelingen neer. Later werd de grote Scheepsbouwloods verbouwd tot Kunststad, met ateliers voor kunstenaars.

Vervolgens sloeg de ‘gentrificatie’ op klassieke wijze toe. Nadat het NDSM-terrein was uitgegroeid tot de ‘grootste culturele broedplaats van Europa’, liet MTV Benelux er in 2006 de Timmerwinkel tot kantoor verbouwen. Een jaar later nam het tv- en filmbedrijf IDTV zijn intrek in de glazen kantoordoos die op het 270 meter lange betonnen Kraanspoor was gebouwd. Weer later opende Hilton een hotel en vestigde de HEMA er haar hoofdkantoor.

De afgelopen jaren werd er zelfs een groot nieuw stadsblok gebouwd. Het bestaat uit tien hoge kantoor- en woongebouwen, met een vierkante meterprijs die bijna net zo hoog is als in het centrum. Nog even, en dan moeten de kunstenaars, net als de arbeiders in 1984, het NDSM-terrein verlaten.

Wouter Botman (red.): NDSM toen & nu / past & present. Boekschap, 237 blz., € 29,95

●●●●

    • Bernard Hulsman