Franse troepen, mei 1956, tijdens de Algerijnse onafhankelijkheidsoorlog bij afsluiten van een Arabische wijk van Algiers..

Foto AP

‘Frankrijk durft Algerije nu onder ogen te zien’

Benjamin Stora,

De Algerijnse onafhankelijkheidsoorlog is nog altijd een trauma voor veel Fransen. President Macron probeerde in het reine te komen met dat verleden. „Dat is moedig,” zegt historicus Benjamin Stora.

Algerije blijft een open wond, een koloniale oorlog die een halve eeuw later in veel Franse hoofden voortleeft. Naar schatting 300.000 mensen kwamen om. Een miljoen pieds-noirs, in Algerije wonende Fransen van Europese afkomst, verkaste na de onafhankelijkheid in 1962 naar Frankrijk en velen betreuren nog altijd de „amputatie” van het gebiedsdeel. Wie jongeren spreekt in de banlieue, kinderen en kleinkinderen van ‘Arabische’ Algerijnen die in later jaren als migrant naar Frankrijk kwamen, belandt snel in discussies over hoe de voormalige bezetter de voorouders behandeld heeft.

Dat Emmanuel Macron vorige week als eerste Franse president erkende dat Frankrijk tijdens de Algerijnse oorlog (1954-1962) stelselmatig gemarteld heeft, is dus niet alleen „historisch”, zoals Le Monde op de voorpagina kopte, maar ook „moedig”, zegt historicus Benjamin Stora. Hij vergelijkt het gebaar met dat van Jacques Chirac die in 1995 voor het eerst de Franse rol bij de deportatie van Joden benoemde. Stora, zelf in 1950 geboren in het Algerijnse Constantine, maakt zich al jaren sterk voor Frans zelfonderzoek naar het bloedige koloniale verleden en voor een gemeenschappelijke en eenduidige geschiedschrijving om ook een punt te kunnen zetten achter de „guerre de mémoire”, de herinneringsoorlog.

Macron bezocht vorige week de 87-jarige weduwe van de in 1957 opgepakte en „verdwenen” communistische wiskundige Maurice Audin [zie inzet] en erkende dat hij door militairen „gemarteld en vervolgens geëxecuteerd of doodgemarteld is”. Hij was het slachtoffer van „een systeem” dat „legaal” door „opeenvolgende regeringen” is opgezet . Thuis in de Parijse voorstad Bagnolet vroeg Macron Josette Audin om vergiffenis. „Macron heeft het lot van Maurice Audin aangegrepen om het breder geïnstitutionaliseerde systeem van marteling te veroordelen. Na jaren van amnesie en ontkenning is dit een grote stap vooruit naar meer waarheid.”

Waarom kan Macron wat zijn voorgangers niet konden?

„Macron is van een nieuwe generatie die niet direct met Algerije te maken heeft gehad. Hij is vele jaren na het eind van de oorlog geboren en voelt zich wellicht minder belemmerd door de geschiedenis dan zijn voorgangers.”

Hoe kan deze kwestie nog altijd zo gevoelig zijn?

„Er zijn nog steeds veel mensen die direct een rol hebben gehad in de geschiedenis van Frans-Algerije. Frankrijk heeft destijds anderhalf miljoen soldaten naar Algerije gestuurd, dat is veel. Ook voor pieds-noirs is de herinnering levendig. Algerije was niet zomaar een kolonie, zoals Senegal of Indochina, maar het was integraal deel van Frankrijk, het waren Franse departementen zoals alle andere. Het eind van de oorlog werd door deze mensen echt beleefd als verlies van een deel van het nationale grondgebied.”

En bij migrantenkinderen?

„Daar leeft het gevoel dat Frankrijk al een jaar of zestig in een ontkenningsfase zit, dat het niet durft in te zien wat er precies gebeurd is. De kolonisatie heeft onuitwisbare sporen nagelaten. Dat gevoel, de wrok richting Frankrijk, gaat van generatie op generatie. Dat maakt Macrons gebaar ook zo belangrijk: hij laat die nakomelingen van het koloniale tijdperk zien dat ze vanaf nu naar de toekomst kunnen kijken, dat we samen verder moeten.”

Macron noemde de kolonisatie in 2017 tijdens de verkiezingscampagne een „misdaad tegen de menselijkheid”. Dat werd gezien als een blunder. Was het dat niet?

„Het was misschien een verspreking, maar het kwam op mij over als een persoonlijke overtuiging die past bij mensen van zijn generatie. Het leek iets waarover hij niet goed had nagedacht toen hij er door een Algerijnse journalist naar gevraagd werd. Het verschil is dat hij toen nog slechts kandidaat was en nu namens de natie sprak. Maar zijn uitspraken werden bij kinderen van immigranten in Frankrijk toen al goed ontvangen.”

Openen de excuses de weg voor herstelbetalingen?

„Nee, dat niet. Algerijnen hebben nooit om geld gevraagd. Ze wilden erkenning.”

De populaire conservatieve columnist Éric Zemmour zei dat Audin een „verrader” was die „twaalf kogels” verdiende.

„Wat hij zegt is letterlijk wat aanhangers van de [extreem-rechtse terreurorganisatie] OAS in 1962 zeiden toen Charles de Gaulle begon te onderhandelen met wat zij de terroristen van het [bevrijdingsleger] FLN noemden: De Gaulle verdiende twaalf kogels. Zemmour schrijft bestsellers voor een grote uitgever en is vaste gast op de grootste Franse radiozender, RTL. Zijn denkbeelden zijn in Frankrijk bepaald niet marginaal.”

    • Peter Vermaas