De rijke tuin van de oude Liebermann, vlak bij een gruwelijke plek

Kunst op reis Waar leefden kunstenaars? Op reis naar plekken waar zij hun stempel drukten. Deze week de villa van Max Liebermann aan de Wannsee, bij Berlijn.

Foto Istock

Een rijkbloeiende bloementuin op nog geen vijfhonderd meter van de plaats waar een van de gruwelijkste beslissingen uit de geschiedenis is genomen, dat is de Liebermann-villa nu. De Duitse impressionistische schilder Max Liebermann, die ook regelmatig in Nederland schilderde, liet in 1909 zijn zomerverblijf bouwen op een van de laatst beschikbare percelen aan de Wannsee. Op steenworp afstand van wat later het Haus der Wannsee-Konferenz zou worden, het gebouw waar hooggeplaatste vertegenwoordigers van de SS, de NSDAP en verschillende ministeries in januari 1942 de deportatie en moord van Europese Joden bespraken.

Meer weten over Wannsee-conferentie? Lees ook: Alle misdaden in één vergadering

Toen de Joodse Liebermann (1847-1935) overleed, moest die gruwelijke geschiedenis zich nog voltrekken. De opkomende haat had hij al wel meegemaakt. „Ik zou nooit zoveel kunnen eten als ik nu zou willen kotsen”, zou Liebermann gezegd hebben toen de nazi’s voor de deur van zijn huis aan het Pariser Platz in Berlijn marcheerden.

De Wannsee is tegenwoordig een populaire recreatiebestemming. Als het warm wordt in de stad trekken Berlijners naar het groen eromheen. Een plek buiten de stad aan het water om tot rust te komen was ook wat Liebermann zocht toen hij in 1909 op het perceel van zo’n zevenduizend vierkante meter zijn zomervilla liet bouwen. Liebermann liet het ontwerpen door Paul Otto Baumgarten: een drie verdiepingen hoge villa met een vrij neutrale gevel met twee prominente zuilen aan de voorkant.

Max Liebermann, Tuin aan de Wannsee, 1926

De tuin ontwierp Liebermann zelf: de bloemen koos hij uit met het oog op wat hij wilde schilderen. Tussen de nu weer keurig onderhouden perkjes lopen voelt alsof je door een levend impressionistisch schilderij banjert.

Militair hospitaal

Sinds 2006 is in de villa een museum voor de kunst van Liebermann gevestigd. De vaste collectie bestaat uit een groot deel van de ruim 200 schilderijen die Liebermann van de bloemen in zijn tuin maakte. Het zijn aangename impressionistische niets-aan-de-handschilderijen, waarop kleurgebruik, contrast en compositie (en niet complexe verwijzingen of boodschappen) de hoofdrol spelen. Naast de vaste collectie zijn er tijdelijke exposities, dit najaar over de door de nazi’s verbannen entartete Kunst.

Max Liebermann, Moestuin aan de Wannsee, 1921

Op de begane grond is een expositie over de geschiedenis van de Liebermann-villa. In 1940, vijf jaar na de dood van Max Liebermann, werd zijn vrouw Martha gedwongen de villa te verkopen aan de Duitse postdienst. Drie jaar later pleegde zij op 85-jarige leeftijd zelfmoord, om deportatie naar concentratiekamp Theresienstadt voor te zijn. Rond het einde van de Tweede Wereldoorlog deed de villa dienst als militair hospitaal. Die rol van ziekenhuis behield het na de oorlog.

Later kwam de villa weer in handen van de familie Liebermann, die het in 1958 verkocht aan de deelstaat Berlijn. Vanaf 1971 deed het meer dan dertig jaar dienst als hoofdkwartier van de duikvereniging Deutscher Unterwasser Club.

In 2006 slaagde de Max Liebermann Stichting erin om met privéfinanciering de villa weer in de oorspronkelijke staat te brengen. In de tuin, waar bijen van kelk tot kelk gaan en je op de achtergrond boten over het water hoort schieten, is die bewogen geschiedenis ver weg, en tegelijkertijd heel dichtbij.

De Liebermann-villa is dagelijks geopend (niet op dinsdag), en ligt op 20 minuten lopen van S-Bahnhalte Wannsee, of 5 minuten met bus 114 richting Heckeshorn. Zie ook Liebermann-villa.de
    • Thomas van Huut