Leiding brandweer A’dam wint slag, ‘oorlog’ gaat door

Conflict brandweer De omstreden ‘proeftuinkazerne’ van de brandweer in Amsterdam komt er. Maar het conflict tussen korpsleiding en kazernes is nog lang niet ten einde.

Een brandweeroefening in Amsterdam met op de achtergrond het Scheepvaartmuseum. Foto Joris van Gennip

Hij komt er, eindelijk. Maandag werd bekend dat de ondernemingsraad (OR) van de Amsterdamse brandweer zijn verzet staakt tegen de zogeheten proeftuinkazerne, waar voor het eerst zonder de traditionele 24-uursdiensten gewerkt zal gaan worden.

Komende woensdag zou de rechter zich buigen over het verzoek van de korpsleiding om de OR zijn instemmingsrecht in deze zaak te ontnemen. Die zitting gaat nu niet door. De proeftuinkazerne kan op 1 januari van start gaan, op de Dapperstraat in Amsterdam-Oost. Het experiment moet twee jaar gaan duren.

De kazerne nieuwe stijl is een vurige wens van de korpsleiding en het Amsterdamse stadsbestuur. Samen maakten zij er al in 2011 afspraken over met het personeel. Maar het experiment werd telkens uitgesteld. De huidige brandweercommandant Leen Schaap wil doorzetten, maar vond tot nu toe de OR op zijn pad.

Is daarmee ook een einde gekomen aan het conflict dat de Amsterdamse brandweer in zijn greep houdt? Dat niet.

De korpsleiding en een luidruchtig deel van de uitrukdienst verkeren al geruime tijd op voet van oorlog met elkaar. Commandant Schaap wil de organisatie moderniseren en misstanden aanpakken, zoals racisme en diefstal. De manschappen verzetten zich tegen deze ‘transitie’ en vinden dat Schaap de reputatie van hun organisatie te grabbel gooit met zijn harde kritiek. Zo noemde hij de OR op de radio „de maffia van de medezeggenschap”.

Het conflict is volledig aan het escaleren, zo bleek deze zomer uit onderzoek van NRC. Er lopen talloze rechtszaken, de arbeidsverhoudingen zijn verziekt en Schaap heeft aangifte gedaan wegens meerdere doodsbedreigingen.

In augustus stelde burgemeester Femke Halsema generaal buiten dienst Peter van Uhm aan om de gespannen verhoudingen in het korps te onderzoeken. Maar de rust is sindsdien allerminst wedergekeerd, blijkt uit gesprekken met betrokkenen en interne documenten. Verschillende brandweerlieden zijn door de korpsleiding ontslagen of berispt wegens ‘denigrerende’ teksten over Schaap op sociale media. Omgekeerd heeft een groep gepensioneerde manschappen aangifte gedaan tegen de commandant.

Lees ook: Nieuwe baas Amsterdamse brandweer wilde machocultuur aanpakken. Hij kreeg oorlog

Wetteloosheid

De kern van het conflict zijn de 24-uursdiensten op de kazernes. Het afschaffen daarvan is cruciaal voor het moderniseren van de brandweer, vindt de korpsleiding. Volgens Schaap, oud-politieman, leiden de diensten tot een gesloten groepscultuur, waarin excessen worden getolereerd en toegedekt. Hij heeft zich bij zijn aantreden, twee jaar geleden, ten doel gesteld de wetteloosheid in het korps aan te pakken.

Veel brandweerlieden hangen juist aan het 24-uursrooster. De gezamenlijke etmalen op de kazerne zorgen voor onderling vertrouwen en overdracht van kennis – essentieel in het gevaarlijke beroep van brandweerman. Ze vrezen ook inkomensverlies: door de vele compensatiedagen kunnen ze er nu nog een tweede of zelfs derde baan op nahouden.

Op de proeftuinkazerne gaat met ‘gewone’ roosters van acht uur gewerkt worden. De bemensing van kazerne Victor op de Dapperstraat is vrijwel rond. Slechts twee of drie brandweermannen hebben zich uit zichzelf gemeld voor het project, maar medewerkers van het hoofdkantoor stappen vrijwillig over naar de uitrukdienst en een zestal brandweerlieden wordt gedwongen overgeplaatst.

Met de veiligheid zit het ook goed, aldus de korpsleiding. Victor zal ’s nachts gesloten zijn, maar uit onderzoek blijkt dat het korps vanuit andere kazernes op tijd bij branden in die buurt kan zijn. Volgens tegenstanders blijkt uit het aantal noodmeldingen van dit jaar dat de ‘aanrijtijden’ wel degelijk in gevaar komen. Burgemeester Halsema heeft de gemeenteraad beloofd dat er „meteen maatregelen” worden genomen als dit toch het geval blijkt te zijn.

Dat de proeftuinkazerne nu kan beginnen, wil niet zeggen dat de verziekte verhoudingen binnen het korps ineens zijn opgelost. Op sociale media uiten brandweerlieden nog altijd dreigende taal. Met zijn „negatieve mediacampagne” heeft Schaap in het korps een „angstcultuur” gecreëerd, schreef de OR deze zomer aan burgemeester Halsema. Brandweermannen zeggen dat ze sinds de uitlatingen van Schaap in bepaalde Amsterdamse wijken op straat voor racist worden uitgemaakt.

Zeker tien brandweerlieden zijn het afgelopen jaar ontslagen, berispt of overgeplaatst wegens plichtsverzuim: racisme, diefstal, ondermijning van het gezag of alcoholgebruik op de werkvloer.

De korpsleiding treedt hard op tegen het eigen personeel, maar de rechter gaat daar lang niet altijd in mee. Zo stelde de rechter maandag een brandweerman die ontslagen was in het gelijk. Hij was werkzaam op de kazerne Nico, bij de IJtunnel. Eerder kreeg hij al voorwaardelijk ontslag nadat hij op Facebook had geschreven: „Wij zijn geen schapen gap, wij zijn wolven”. Daaronder stond een afbeelding van een wolf met de tekst: „Wolves don’t lose sleep over the opinion of sheep.” Een duidelijke verwijzing naar Schaap.

Inmiddels wil de korpsleiding helemaal van hem af, omdat hij heimelijk opnames maakte van een gesprek tussen leidinggevenden en de inhoud verspreid zou hebben onder collega’s.

Bij een zitting in de rechtbank, twee weken geleden, ontkende de brandweerman niet dat hij stiekem opnamen had gemaakt. Maar die heeft hij nooit verspreid, zei hij. Ook vertelde hij dat hij sinds zijn ontslag last heeft van psychische klachten en financieel aan de grond zit. De brandweer moet hem van de rechter nu weer salaris betalen, zolang het beroep tegen zijn ontslag nog niet is behandeld.

Lees ook: ‘Diversiteit is hier normaal, net zoals dat je binnen niet rookt’

Pensionado’s

Ook gepensioneerde brandweerlieden mengen zich in het conflict. In juni dienden 69 oudgedienden een klacht in bij de Veiligheidsregio Amsterdam-Amstelland tegen Schaap vanwege zijn uitlatingen in de media. Daarmee heeft de commandant volgens hen de gedragscode van zijn eigen organisatie geschonden. Ook de vakbonden klopten aan bij de veiligheidsregio en dienden een verzoekschrift in voor een onafhankelijk onderzoek naar ‘plichtsverzuim’ van Schaap. Het verzoek is afgewezen, er loopt nog een bezwaarprocedure.

In augustus hebben leden van de groep pensionado’s ook persoonlijk aangifte gedaan tegen Schaap vanwege belediging. Ze willen dat Schaap openlijk excuus aanbiedt voor zijn uitlatingen in de media. Zes aangiften zijn in bezit van NRC.

Een clubje diehards op de kazernes is bereid nog veel verder te gaan in hun verzet. Begin augustus dook binnen de korps een brief op van de Respect-groep. Dat is een clubje brandweerlieden met een migratieachtergrond, die ervaringen uitwisselen over racisme en pesten op de werkvloer. Ze hebben de steun van Schaap en de rest van de korpsleiding.

In de brief zegt Respect het vertrouwen op in de commandant. Ze zijn door Schaap „misbruikt”, schrijven ze, om „een totaal vertekend beeld” te schetsen van „onze prachtige organisatie”. „Achteraf heeft de Respect-groep er spijt van de commandant te hebben vertrouwd en te hebben toegelaten bij onze besloten bijeenkomst.”

De brief is nep, zeggen betrokkenen bij de Respect-groep. Wie erachter zit, is onduidelijk. Een bevelvoerder met Respect-banden schreef een bericht op de interne schermen van de kazernes waarin hij waarschuwde voor de nepbrief. Hij schreef ook dat hij de korpsleiding voluit steunde. Dat werd hem niet in dank afgenomen: de dagen erna had hij verschillende „moeilijke gesprekken” met collega’s, zeggen ingewijden.

Lees ook: Aan burgemeester Halsema de taak de brandweer te temmen

Concertkaartjes

De positie van Schaap is er deze zomer niet sterker op geworden. In augustus onthulde NRC dat de commandant zélf een disciplinaire straf boven het hoofd hangt, uit zijn tijd bij de politie. Schaap nam kaartjes voor popconcerten aan van politiecommissaris Ad Smit, die inmiddels met strafontslag is gestuurd wegens verduistering van politiegeld. Die kaartjes had Smit betaald van politiegeld. Schaap vecht zijn straf, een geldboete, aan.

En dan is er het onderzoek van Van Uhm. De generaal voert op dit moment gesprekken met de korpsleiding, OR en vakbonden. Vanaf oktober komen de brandweermannen aan de beurt. In een interne brief zegt Van Uhm „open” en „vertrouwelijke gesprekken” te willen voeren „met iedereen die mij een bericht stuurt”. Het aantal aanmeldingen zou zo hoog zijn, dat ze waarschijnlijk in groepsverband zullen plaatsvinden.

Eind november brengt Van Uhm advies uit aan Halsema. De kans dat hij concludeert dat Schaap weg moet, zoals veel brandweermannen hopen, is klein: Halsema heeft al aangegeven op de koers van Schaap verder te willen gaan. Van Uhms taak is om te pacificeren binnen het korps – en dat kan alleen als de mannen in de uitrukdienst een handreiking krijgen.

Maar wat heeft Van Uhm de manschappen te bieden? Dat vinden betrokkenen moeilijk om te bedenken. De kans bestaat dat het rapport-Van Uhm straks op de kazernes louter gezien zal worden als een truc om Schaap in het zadel te houden.

En dan is het conflict weer terug bij af.

    • Thijs Niemantsverdriet
    • Mark Middel