Profiel

Michelle Bachelet Hoge commissaris VN

Boegbeeld slachtoffers weet zelf wat lijden is

Vorige week begon Michelle Bachelet als Hoge Commissaris voor de Mensenrechten. Dat ze zelf werd gemarteld onder het regime van Pinochet, geeft een extra dimensie aan haar benoeming.

‘Zijn uw wonden geheeld?”, vroeg de Arabische nieuwszender Al Jazeera in 2013 aan Michelle Bachelet (66), de oud-president van Chili die vorige week begon aan haar nieuwe functie als Hoge Commissaris voor de Mensenrechten bij de Verenigde Naties (OHCHR). „Het is een lang proces”, antwoordde Bachelet. „Het heeft veel pijn gedaan, maar ik heb mijn gevoelens getransformeerd. Ik heb een persoonlijke revolutie doorgemaakt en voor mij is het belangrijk om nu aan een samenleving te bouwen waarin we dealen met conflicten zodat zoiets nooit meer kan gebeuren.”

Het was een van de weinige momenten dat Michelle Bachelet, toen president van Chili, over haar eigen verleden sprak als slachtoffer van schendingen van mensenrechten. Vorige week startte ze in haar functie als hoogste chef van de VN-mensenrechtenorganisatie waarbij ze de eerste in deze functie is die zelf weet wat het betekent als mensenrechten worden geschonden.

Een twintiger was ze, een jonge socialiste, toen ze samen met haar moeder geblinddoekt in een auto werd gesleurd en werd afgevoerd naar Villa Grimaldi, de beruchte gevangenis van het militaire regime van generaal Augusto Pinochet, die Chili tussen 1973 en 1990 met bloed, onderdrukking en geweld regeerde. Een jaar eerder, in 1974, was haar vader, generaal Alberto Bachelet, op die plek overleden na maanden van martelingen en verhoren. Hij bleef trouw aan de in 1973 door Pinochet afgezette marxistische president Salvador Allende en dat kostte hem zijn leven. Over die periode zei Bachelet later: „Ze zetten een kap over mijn hoofd, bedreigden me en sloegen me. Maar de ‘grill’ is me gespaard gebleven.” De grill was de benaming voor de toediening van elektrische schokken.

Mensenrechten onder druk

Dat de hoogste bewaker van de internationale mensenrechten nu iemand is met persoonlijke ervaring en daardoor extra betrokkenheid, geeft ngo’s hoop. „De mensenrechten staan wereldwijd onder druk. Bachelet kan een extra dimensie aan de functie geven. Ze is een boegbeeld en een kampioen voor slachtoffers en voor ons als mensenrechtenorganisaties. Het kan de strijd voor mensenrechten ten goede komen”, zegt John Fisher van Human Rights Watch (HWR) vanuit zijn kantoor in Genève.

Maar makkelijk zal Bachelet het niet krijgen. Ze begint aan haar vierjarige functie in een tijd van wereldwijde humanitaire crisis en grote druk op de mensenrechten. De doorlopende conflicten en mensenrechtenschendingen in het Midden-Oosten, in Israël, in China, en de strikte immigratiepolitiek in Europa en de Verenigde Staten, het geweld en de onderdrukking in Nicaragua en de gigantische vluchtelingencrisis in Venezuela. Het is slechts een greep uit de drama’s die allemaal op het bord van Bachelet liggen, die ondertussen ook te kampen zal krijgen met aanvallen van Trumps Verenigde Staten die miljoenen wil snijden in VN-budgetten, ook in haar organisatie. Haar voorganger, de Jordaanse prins Zeid Ra’ad Al Hussein, wilde niet voor nog een termijn gaan. Gebrek aan steun voor de mensenrechten van de grote wereldmachten zoals de VS, Rusland en China maakte hem moedeloos. „Het is misschien wel de moeilijkste tijd voor dit werk. Maar juist daarom ook is het extra belangrijk dat er iemand als Bachelet met haar ervaring, impact en gedrevenheid als leider nu op deze plek zit. Het geeft in elk geval hoop”, zegt Fisher van Human Rights Watch.

Die ruime ervaring in leiderschap heeft Bachelet, die bekendstaat als een optimistische, krachtige en warme persoonlijkheid, zeker. Nadat ze de martelgevangenis Grimaldi overleefde, vluchtte ze naar Australië waar een broer woonde en vanuit daar ging ze door naar het toenmalige Oost-Duitsland dat in die tijd vaker opvang bood aan vluchtelingen vanuit Latijns-Amerikaanse dictaturen. In Oost-Duitsland begon Bachelet aan haar artsenopleiding en ontmoette ze haar toenmalige partner Jaime Lopez, die later in Chili werd opgepakt en tot een van de vele duizenden ‘verdwenen’ slachtoffers gerekend kan worden.

Politieke carrière

Na de dictatuur keerde Bachelet terug naar Chili, ging aan de slag als kinderarts en begon aan haar politieke carrière. Ze werd achtereenvolgens minister van Gezondheidszorg en minister van Defensie, waar ze na de militaire dictatuur te maken kreeg met hervormingen in het leger. Twee termijnen was ze president van Chili, van 2006 tot 2010 en recentelijk van 2014 tot 2018. In de periode hier tussenin werd ze gekozen tot eerste chef van VN Vrouwen, een in 2010 opgerichte VN-organisatie die opkomt voor gendergelijkheid.

In 2006, ze was net begonnen aan haar eerste termijn als president van Chili, overleed de bejaarde oud-dictator Augusto Pinochet. Hij had jarenlang huisarrest, maar tot echte berechting was het nog niet gekomen. Bachelet weigerde de beruchte generaal en dictator – die in de 17 jaar dat hij aan de macht was verantwoordelijk was voor het oppakken, martelen, vermoorden en laten verdwijnen van zo’n 40.000 Chilenen – een staatsbegrafenis toe te kennen, wat gebruikelijk is in Chili bij oud-staatshoofden. Het werd een militaire begrafenis waar Michelle Bachelet zelf niet bij aanwezig was. Dat kon ze niet aan, ze zou haar geweten er geweld mee aandoen, verklaarde ze later.

In haar tweede termijn als president maakte Bachelet zich hard voor het homohuwelijk en voor het legaliseren van abortus, iets wat een lange strijd kostte in het oer-katholieke Chili. Uiteindelijk kwam het onderwerp, mede door inzet van Bachelet, die zelf overtuigd atheïst is, op de agenda en is het een van haar laatste verworvenheden dat de strenge abortuswet is aangepast. „Zonder haar strijd was het nooit gelukt om deze verandering erdoor te krijgen. Het was een noodzaak voor haar om voor haar vertrek als president deze wet te veranderen”, zegt Karen Espindola, politica en feministe in Chili en slachtoffer van de voormalige strikte abortuswetgeving.

Toen in juli bekend werd dat Bachelet de nieuwe chef mensenrechten werd, barstte er luid gejuich en applaus uit onder de diplomaten van de 193 lidstaten. „Het is een eer dat ik deze positie mag bekleden zei Michelle Bachelet in reactie op haar benoeming. „Het verleden is niet te veranderen, de toekomst wel.”

    • Nina Jurna