De vloek van overvloed ligt op de loer

Miljoenennota

Het kabinet heeft meer geld te verdelen. Gek genoeg is dat niet makkelijk. Burgers willen gehoord worden en ze verwachten veel.

De samenwerkingsorganisatie Solidaridad vraagt aandacht voor de impact van mode op het milieu: politici ruilen elkaars Prinsjesdaghoedjes in het Mauritshuis. Foto Bart Maat / ANP

De ene minister zal komende dinsdag, Prinsjesdag, nog vrolijker klinken dan de ander. Het kabinet-Rutte III presenteert de beste financiële cijfers sinds het begin van de eeuw. Vorig jaar al werd het begrotingstekort een overschot, voor het eerst sinds de economische crisis. Dit jaar valt het overschot nog hoger uit dan was verwacht, de werkloosheid daalt tot het laagste niveau sinds 2001. Maar of de bewindslieden ook echt blij zíjn? Of blijven? Rutte III zal kennismaken met de Vloek van de Overvloed.

De kiezers verwachten veel van de rijkdom. Maar hoe vind je extra personeel voor verpleeghuizen – juist nu er meer dan genoeg kansen zijn op ánder werk? Hoe vang je de tekorten aan politieagenten op, na zoveel jaren van bezuinigingen op politieopleidingen? En met hoeveel geld maak je een eind aan het groeiende tekort aan leraren? Volgens een schatting van het ministerie van Onderwijs is er volgend jaar een tekort van 2.322 leraren, alleen al in het basisonderwijs.

Dividendbelasting

Soms is zoveel extra geld zelfs je allergrootste vijand. Neem de dividendbelasting. Het kabinet wil die afschaffen, maar de kiezer wil dat niet. Uit een onderzoek van I&O Research bleek deze week dat bijna tweederde van de kiezers ertegen is. De dividendbelasting is de belangrijkste reden, concludeert onderzoeker Peter Kanne, van de dalende populariteit van het kabinet. Voor het eerst sinds het aantreden van Rutte III is een meerderheid van de bevolking (56 procent) ontevreden over het kabinet.

En juist de goede economische cijfers maken het probleem voor Rutte III alleen maar groter. Door de groei hadden ook de inkomsten van de dividendbelasting flink kunnen stijgen – en dus loopt Nederland, als de afschaffing echt doorgaat, zo’n half miljard euro méér mis dan de 1,4 miljard euro waarop eerder was gerekend.

Ook symbolisch is de dividendbelasting van grote waarde. „De afschaffing van de dividendbelasting”, zegt Kim Putters, directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP), „roept bij mensen een sterk gevoel van onrechtvaardigheid op.”

En dat, zegt hij ook, kan het gevoel van „onbehagen” in Nederland nog verder versterken. „Dat heeft veel te maken met het gevoel van mensen of er naar hen wordt geluisterd. Of mensen rechtvaardigheid zien in de rechtspraak of dat ze denken dat grote bedrijven ergens mee wegkomen, denk aan ING en de witwasaffaire, en zíj wel hun parkeerboetes moeten betalen.”

Volgens Putters kan het vooral bij de middengroepen, zo’n 40 procent van de bevolking, ook zomaar tot grote onvrede leiden. „Daar is het een dubbeltje op zijn kant”, zegt hij. „Daarbij moet je bedenken dat de democratische rechtsstaat juist wordt gedragen door de middengroepen. Als dáár het vertrouwen wegvalt kun je nog meer wrijving gaan zien dan nu. En kan de polarisatie toenemen.”

Nederland staat er goed voor, blijkt uit de Miljoenennota. Maar het kabinet vraagt zich af hoe lang nog. Lees daarover: Sterke economie, maar zorgen over Brexit en vrijhandel

Dus je kúnt het doen als kabinet, zegt Kim Putters: de vlag uithangen over de economische groei. „Maar laat je niet verblinden door de overvloed. Het grote risico is dat je niet meer ziet dat de afstand tussen bevolkingsgroepen níet minder wordt. En dat was wel de ambitie van dit kabinet.”

Pim Fortuyn

Dit is de les van het tweede Paarse kabinet (van 1998 tot 2002). Dat kabinet, onder leiding van Wim Kok, presenteerde ook al fantastische begrotingen. Het bracht de regeringspartijen PvdA, VVD en D66 soms tot vertwijfeling: waarom lijken de burgers niet te beseffen hoe geweldig het gaat? Juist in die omstandigheden kwam Pim Fortuyn met zijn kritiek op de beroerde toestand van de publieke sector en, zoals hij het noemde, de arrogantie van de macht.

Al zo’n jaar of dertig, zegt Kim Putters, wordt er over de publieke sector maar op één manier gepraat: „Hoe maken we die kleiner en efficiënter? In tijden van voorspoed, zoals nu, is het belangrijk dat je aan mensen duidelijk maakt hoe je als kabinet de rol ziet van het onderwijs, de rechtspraak, de politie, de zorg. En niet alleen als bezuinigingspost.”

Volgende week, bij de Algemene Politieke Beschouwingen, zal het vooral om hen draaien: de leraren, de rechters, de verpleegkundigen en de agenten. De oppositie praat al een tijdje bijna nergens anders over. Jesse Klaver (GroenLinks) bouwde er zelfs een hele kantinetour omheen, die hij vorig weekend afsloot in Afas Live. Premier Mark Rutte (VVD) begon er keer op keer over in zijn wekelijkse persconferentie. „Jesse Klaver zegt dat er twee miljard euro naar de publieke sector moet, maar wij geven zes miljard uit.” Pas als de personeelstekorten worden weggewerkt, krijgt zo’n getal betekenis. En juist dat is in een periode van hoogconjunctuur extra moeilijk.

    • Guus Valk
    • Petra de Koning