Wie wil er boekhandelaar voor een week zijn?

Boekendorp In het zuidwesten van Schotland redden boeken een dorp van de ondergang. Uit de hele wereld komen mensen om gedurende een week boekhandelaar te zijn.

Het centrale plein van Wigtown in Schotland, een stadje met negenhonderd inwoners en zeven boekhandels. Foto Andrew Testa

Een half uur rijden we nu al over de glooiende heuvels in zuidwest Schotland, en al die tijd hebben we geen mens gezien. Wel een kudde schapen die het smalle weggetje blokkeert. Net als op de ansichtkaart die we de vorige dag hadden gekocht; Rush hour in Scotland, stond er onder de schapen geschreven. Dan rijden we het dorpsplein van Wigtown op en zien vijf boekhandels.

Dat was niet altijd zo. Toen Joyce Cochran hier opgroeide, begin jaren zeventig, was er geen boekhandel. Vandaag de dag is Wigtown Schotlands nationale boekenstad en telt het negenhonderd inwoners en zeven boekhandels. Cochran bezit er een.

Joyce Cochran was een leesgraag kind, maar kon geen boek vinden. Of het moesten de paar afleveringen van De Vijf en Pitty van Enid Blyton zijn, op een plank in het speelgoedwinkeltje van haar oma. Op veertienjarige leeftijd reed haar vader, in een poging van haar gezeur af te zijn, haar regelmatig naar de boekwinkel in Dumfries, op een uur rijden van zijn boerderij. Op haar negentiende verliet Cochran de boerderij, om moderne literatuur in Glasgow te gaan studeren.

Veel leeftijdgenoten vertrokken. En toen in de jaren negentig de zuivelfabriek en de whiskydistilleerderij failliet gingen, verlieten ook de arbeiders en hun gezinnen het stadje. „Wigtown”, zegt Cochran, „werd een spookdorp”.

Het zou uiteindelijk een handelaar in tweedehands boeken en klokken zijn, John Carter, die het dorp weer tot leven wekte. Carter opende een winkel voor zijn handelswaar aan het dorpsplein. Toen had Wigtown een boekhandel.

Nationale boekenstad

Geïnspireerd door het succes van Wales’ nationale boekenstad Hay-on-Wye schreef de Schotse overheid in 1998 een wedstrijd uit; welk dorp/stad wordt Schotlands nationale boekenstad? Carter drong er bij het gemeentebestuur van Wigtown op aan om mee te doen. De criteria waren eenvoudig: de stad moest in een deplorabele staat verkeren, genoeg lege gebouwen hebben om toekomstige boekhandels te kunnen huisvesten en in een mooi deel van Schotland liggen.

Cochran lacht: „Wigtown voldeed aan alle criteria”.

Wigtown won. Er kwam geld, van de EU, de Schotse overheid en de regionale overheid. Het werd gebruikt om de Victoriaanse tuinen van weleer in ere te herstellen en een fulltime medewerker aan te trekken om het fenomeen ‘Schotlands nationale boekenstad’ op de kaart te zetten.

Een van de eerste boekhandelaren die daarna een boekwinkel opende was Angela Everitt. Tegenover The Bookshop van John Carter begon ze ReadingLasses. Niet veel later volgde Joyce Cochran die het oude bankgebouw omtoverde tot een boekenwinkel. Nu waren er drie.

Foto Andrew Testa

De inwoners van Wigtown stonden niet te springen. Cochran groeide weliswaar op een boerderij in de omgeving op, maar werd beschouwd als ‘incomer’. Niet eigen. En dan was er Everitt en haar gevolg, een kleurrijke mix van lesbiennes, feministes en vrouwelijke wetenschappers. Everitt is inmiddels vertrokken, maar ReadingLasses is nog altijd een vreemde eend in de bijt aan het dorpsplein. Met een roze gevel, roze voordeur, roze taartjes en vooral boeken voor en door vrouwen. Het heeft volgens eigen zeggen de grootste collectie lesbische fictie in Engeland en Schotland.

Boekhandelaar voor een week

De vrees van de dorpelingen werd bewaarheid. De meest succesvolle onderdelen van Wigtown Booktown werden verzonnen en, in eerste instantie, uitgevoerd door ‘incomers’, zoals Adrian Turpin en Jessica Fox.

De in Londen woonachtige Turpin is de drijvende kracht achter het Wigtown Booktown Festival. Het werd in 1998 voor het eerst georganiseerd, een weekend met vijfhonderd bezoekers, en viert deze maand zijn twintigjarig bestaan, met twintigduizend bezoekers in tien dagen. Er vinden 275 evenementen plaats, zoals een optreden van Louis de Bernières (schrijver van Captain Corelli’s Mandoline) met The Bookshop Band en sessies met Finlay Wilson, wiens ‘yoga-in-een-kilt’ boek immens populair is.

De Amerikaanse Jessica Fox kwam in 2008 naar Wigtown. De filmmaakster droomde van een leven als boekhandelaar op een prachtige, verlaten plek. Ze werd verliefd op Shaun Bythell, die inmiddels The Bookshop van John Carter had overgenomen, bleef en bedacht The Open Bookshop: een klein boekwinkeltje aan de rand van het dorpsplein met een appartement erboven. Geïnteresseerden kunnen het appartement via Airbnb huren – op voorwaarde dat je de boekwinkel openhoudt.

Boekhandelaar voor een week. „Ik dacht: ik ben toch niet de enige die droomt van een bestaan als boekhandelaar?”, zegt Fox. Inderdaad: inmiddels is er een wachtlijst van meer dan drie jaar en zijn amateur-boekhandelaren uit alle hoeken van de wereld in The Open Bookshop neergestreken.

Binnen in The Open Bookshop in Wigtown, de winkel die je een week kunt runnen. Foto Andrew Testa

In augustus trof ik er het Canadees echtpaar Mackie met hun elfjarig zoontje aan; zij is computerprogrammeur, hij is administratief medewerker in een ziekenhuis in Ottawa en droomt al zijn halve leven van een „romantisch bestaan” als boekhandelaar, „een leven tussen de letteren, met onontdekte juweeltjes en lange gesprekken met gelijkgestemden”. En zo is het ook, benadrukt hij – tenminste voor een week.

De boekhandelaar-voor-een-week krijgt de sleutels en een kassaatje. En daarna mag hij het zelf weten. Hij mag de winkel herinrichten; een winkelier zette de boeken op thema, een ander op kleur, Mackies zoontje richtte de etalage met dinoboeken en eigen dinotekeningen in.

De Nederlandse Ria van Halem was begin september boekhandelaar-voor-een-week. Ze is eigenaar van boekhandel Verkaaik in Gouda, maar wilde ook eens tweedehands boeken verkopen. Ze nam een vriendin mee die veel van Engelse literatuur weet. Samen deelden ze kaasblokjes en stroopwafels uit en zetten ze vertaalde Nederlandse schrijvers, onder meer Renate Dorrestein en Tommy Wieringa, op de toonbank.

Nicky in haar skipak

Maar het grootste, onverwachtse succes is misschien wel het boek dat Shaun Bythell schreef: Dagboek van een boekhandelaar. Daarin beschrijft hij de mensen in zijn winkel – medewerkers en klanten. En dan vooral de domme klanten die vragen: Verkoopt u ook boeken? Heeft u een wc? Of die vragen naar Bridget Jones’s Diary van de schrijver Tom Fielding, o, u bedoelt Helen Fielding, en dan toch volhouden dat het Tom is.

Elke boekhandel is anders, toch ziet Merel Thie er vaak dezelfde mensen. Dit zijn de vaste types in een boekwinkel.

Het werd vermakelijk – en irritant, want met het recenseren van zijn klanten kreeg hij ook veel haters, die hem bekritiseerden omdat hij onwetende klanten te kakken zou zetten. Aan de andere kant, medewerker Nicky, die ’s winters in haar skipak in de winkel staat omdat het zo koud is en die iedere vrijdag koeken en andere lekkernijen van over de datum uit de container achter de supermarkt trekt (‘vreetvrijdag’), werd een onverwachte cultheld.

Dagboek van een boekhandelaar is een bestseller, inmiddels in negentien talen vertaald, en trekt veel toeristen die, nadat ze het boek hebben gelezen, de winkel, zijn eigenaar en diens rare medewerkers en klanten in het echt willen zien. (Overigens werkt Nicky inmiddels elders)

Ja, en zo werd Wigtown een succes en werd de animositeit van de dorpelingen overwonnen. Het festival draait deels op hun inspanningen en ze werken in de boekwinkels. En sinds kort heeft een Australische ondernemer de distilleerderij heropend.

Jacqui Robertson, die in 2010 ReadingLasses overnam en in de maanden daarna ’s avonds soms niet meer dan vijftien pond in haar kassa vond, heeft vorig jaar het beste jaar ooit gedraaid. Al leidt dat succes wel tot nieuwe strubbelingen in het dorp, zegt ze. Hebben haar paradijsvogels net het vertrouwen van de inwoners gewonnen, koopt een aantal van hen de huisjes op om er in de zomer te vertoeven, waardoor de onroerend goed-prijzen stijgen en het stadje in de winter een verlaten indruk maakt.

Ook Shaun Bythell gaat het goed; binnenkort verschijnt er weer een boek van zijn hand. ‘Nóg een jaar uit het leven van een boekhandelaar’, grinnikt hij,’ want dat leek de uitgeverij wel een goed idee’. En er zijn plannen om de boeken van Bythell en Fox (zij schreef Three things you need to know about rockets over haar ervaringen in Schotse plaatsje) te verfilmen. Dan wordt Wigtown, waar eens geen boekhandel te bekennen was en waar werkloze whiskystokers over het plein staarden, het decor van een heuse Hollywood feelgood movie.

Wigtown Book Festival: 21/9 tot en met 30/9. Inl: wigtownbookfestival.com
    • Yaël Vinckx