Wat leeft er in de wereld van Nederlandse complottheorieën?

Dossier nepnieuws: ‘Alternatieve feiten’ De complottheorie is de overtreffende trap van nepnieuws. Soms overstemt het complot zelfs het echte nieuws, blijkt uit NRC-onderzoek. „De waarheid is meer op losse schroeven komen te staan.”

Illustratie Lynne Brouwer

Het is een wereld van „onthullend en bewustmakend nieuws”. De sites hebben namen als Finalwakeupcall.info met ondertitels als „What the world doesn’t know”. In de artikelen wordt bijzonder veel gebruikgemaakt van uitroeptekens en hoofdletters. Sociale media als Facebook en Twitter worden er van censuur beschuldigd, terwijl ze duizenden bezoekers naar de sites brengen. De bevolking, zo er valt te lezen, wordt „permanent” voorgelogen over zaken die „verborgen zijn in het volle zicht”.

NRC onderzocht een aantal populaire Nederlandse complottheorieën en de sites die ze publiceren. De grote populariteit van samenzweringsstukken, soms duizenden keren gedeeld op sociale media, was nauwelijks een verrassing. Wat we nog niet wisten, is dat een aantal onderwerpen zo door complotsites is gekaapt dat ze het echte nieuws overstemmen.

Witte Helmen

Neem de Witte Helmen, de Syrische vrijwilligers die slachtoffers proberen te redden na bombardementen. De hulporganisatie werd genomineerd voor de Nobelprijs voor de Vrede, maar is ook het doelwit van een door Russische staatsmedia gesteunde lastercampagne op internet. De Witte Helmen zouden terroristen zijn, en het feit dat ze hulpgeld uit het Westen ontvangen maakt de vrijwilligers een ‘propaganda-organisatie’.

Het afgelopen jaar waren dergelijke ongefundeerde verhalen over de Witte Helmen op Nederlandse sociale media populairder dan het betrouwbare nieuws. Met het sociale media-analyseprogramma BuzzSumo kunnen we zien welke Nederlandse artikelen over de hulporganisatie het afgelopen jaar het meest werden gedeeld. Twaalf van de twintig meest gedeelde artikelen blijken een samenzwering rond de hulporganisatie te veronderstellen, die zou zijn aangezwengeld door het Westen om de regering van Assad te beschadigen.

Het in het afgelopen jaar op één na meest gedeelde artikel in Nederland over de hulporganisatie kopt: „Door het Westen geprezen Witte Helmen kidnappen 44 kinderen om chemische aanval in scène te zetten in Syrië”. Bij Google is het al niet veel beter. Maar liefst de helft van de eerste twaalf artikelen in de zoekresultaten bevat complottheorieën over de organisatie.

Kwade genius

En wat te denken van George Soros, nog zo’n geliefd onderwerp van complotdenkers. Driekwart van de meest gedeelde Nederlandse artikelen over de Hongaarse filantroop ging het afgelopen jaar op de één of andere manier over een samenzwering waar de miljardair de kwade genius achter zou zijn.

Het onder Nederlandse sociale mediagebruikers populairste bericht – „Soros heeft honderden Europarlementariërs in zijn zak. Documenten onthullen waarom onze democratie een façade is” – werd afgelopen jaar 2.300 keer gedeeld. Het artikel is afkomstig van de site NineforNews, die ook meldt: „Manager bij investeringsfonds George Soros verkrachtte en elektrocuteerde vrouwen in sekskerker. Dit deed hij nog meer” (203 keer gedeeld).

Wat we zien bij Soros en de Witte Helmen – dat het complotnieuws het echte nieuws overstemt – gaat niet op voor een ander populair onderwerp voor complotdenkers: vaccinaties. De meest gedeelde stukken van het afgelopen jaar gaan over hoe gevaarlijk het is om je kind níet te laten vaccineren en zijn afkomstig van de gevestigde media.

Eenvijfde van de meestgedeelde artikelen over vaccinaties suggereren desalniettemin een complot rond ‘big pharma’. Zo beschuldigt de website stichtingvaccinvrij.nl de WHO ervan „NIET ALLEEN DE CIJFERS, MAAR OOK DE MEDIA” te manipuleren over mazelenvaccinaties. Het artikel werd uitzonderlijk veel gedeeld. Meestal scoren alleen de grootste nieuwssites van Nederland virale hits met duizenden ‘shares’, maar het artikel over mazelenvaccinaties werd maar liefst 3.800 keer gedeeld op Facebook.

Meer op losse schroeven

„Complottheorieën zijn wijdverbreid”, zegt socioloog Jaron Harambam van de Universiteit van Amsterdam die promoveerde op het onderwerp. „Er zijn onderzoeken die laten zien dat 20 tot 40 procent van de bevolking in bepaalde complotten gelooft. Een groot deel van de bevolking denkt bijvoorbeeld dat er met 9/11 meer aan de hand is dan de Amerikaanse autoriteiten doen voorkomen.”

Het is waarschijnlijk nooit anders geweest. „Mooie historische onderzoeken laten zien dat men vroeger misschien nog wel meer in complotten geloofde. Neem de Declaration of Independence, dat is één grote complottheorie over de Britten.”

Toch is er wel iets veranderd, denkt Harambam. „De waarheid is meer op losse schroeven komen te staan. De instituten die van oudsher zeggen wat waar is, zoals het onderwijs, de politiek, de kerk en de media, verliezen hun autoriteit. Mensen hebben minder houvast. In dat klimaat bloeien complottheoriën op.”

Het verspreiden van complottheoriën blijkt een internationale aangelegenheid. NineforNews, één van de populairste complotsites in Nederland, verschijnt in negen talen. De redactie zetelt in de VS, zo valt op de site te lezen. Maar Nederlandse sites nemen ook veel Amerikaans complotnieuws over. NineforNews schrijft bijvoorbeeld over de schietpartij in Las Vegas in oktober vorig jaar dat er niet één maar zeven schutters waren. Het Nederlandstalige artikel is 1.300 keer gedeeld, vooral op Facebook. (Dat is relatief veel, ook vergeleken met reguliere media. NineforNews maakt geen bezoekcijfers bekend.)

De Nederlandse site Niburu schrijft vervolgens dat „het scenario zelfs waarschijnlijk doorspekt is van acteurs en leden van geheime diensten”.

Lees ook: Hoe een nepnieuwtje over Sylvana explodeerde (17 januari 2017)

De populairste Nederlandse complotsites verdienen hun geld met advertenties. Vaak is het volstrekt onduidelijk wie de eigenaar of auteurs zijn. NRC benaderde vorig jaar een mede-oprichter van de site Tips en Weetjes nadat die nepnieuws over Sylvana Simons in omloop had gebracht. De oprichter weet de publicatie van het bericht aan een „menselijke fout van de redactie” en verwijderde het van de site.

Overigens doen lang niet alle nieuwsberichten op complotsites de wenkbrauwen fronsen. Er is veel ‘gewoon’ nieuws te lezen dat ook bijvoorbeeld op NOS.nl verschijnt. Regulier nieuws wordt veelal (wat) opgeblazen. Andere berichten zijn onmiskenbaar niet te vinden op gevestigde nieuwssites. Zoals: ‘Geboorte rode koe luidt einde der tijden in (video)’.

UFO’s

Eén van de subcategorieën op de sites bestaat uit berichten over het buitenaardse. In december vorig jaar bleek dat het Amerikaanse ministerie van Defensie jarenlang in het geheim onderzoek verrichte naar UFO’s. Op de NineforNews wordt dat nieuws overgenomen samen met uitspraken van het voormalige hoofd van het UFO-programma. De site schrijft: ‘Bestaan van geavanceerde UFO’s onomstotelijk bewezen’ (131 keer gedeeld op Facebook).

Een andere categorie complottheorieën gaat over een onzichtbare macht: al dan niet geheime genootschappen die de touwtjes (deels) in handen hebben in de maatschappij. Zo zouden Hollywoodsterren slachtoffer zijn van „mind control technieken”. Slachtoffers zijn doorgaans succesvolle modellen of andere knappe vrouwen die worden gebruikt als seksslaaf en dan vermoord. Als ‘bron’ voor het verhaal wordt een voormalig model opgevoerd dat haar memoires publiceert terwijl ze „gevangen” zit in een psychiatrische inrichting. Het boek komt op Nederlandse complotsites terecht doordat de bekende complotdenker Micha Kat erover schrijft. Hij wordt daarna geciteerd door complotsite Niburu die de link legt met de dood van het Nederlandse model Ivana Smit: was zij ook een slachtoffer van mind control?

„Complotdenkers worden vaak voor gek versleten”, zegt Harambam. „Maar het werkt averechts ze weg te zetten als idioten. Het gevoel niet serieus genomen te worden speelt een belangrijke rol bij hoe complottheoriën de wereld in komen, weten we uit onderzoek.”

Niet allemaal gek

De onderzoeker pleit voor een meer begripvolle houding. „Complotdenkers zíjn niet allemaal gek. Ja, er is een hardcore groep die voor de meeste van ons de meest waanzinnige ideeën kunnen hebben. Maar neem nu eens de grote groep mensen die zorgen hebben over vaccinaties. Dat zijn vaak slimme, hoogopgeleide mensen, die best terechte vragen en zorgen kunnen hebben.”

Bovendien valt het niet uit te sluiten dat complotdenkers in sommige gevallen gelijk hebben, zegt Harambam. „Er zijn talloze voorbeelden van theorieën die als complot werden weggezet, maar later bleken te kloppen. De medische experimenten van de CIA op de zwarte bevolking bijvoorbeeld, of dat Irak is binnengevallen op basis van leugens.”

Lees ook: Eigen nepnieuws maken, om daarna de echte trollen te herkennen (22 juli 2018)

Factchecken, zoals NRC dagelijks doet, heeft volgens Harambam weinig zin. „Feiten overtuigen diepgewortelde overtuigingen niet. Bovendien worden factchecks in de regel uitgevoerd door een sociale klasse die wordt gewantrouwd. Als zij dan met zogenaamde harde feiten aankomen is er een grote groep die ze al bij voorbaat wantrouwt.”

    • Reinier Kist
    • Liza van Lonkhuyzen