Nieuwe dijk: wantrouwen, oproer en zwartgelakte pagina’s

Markermeerdijken Langs het Markermeer worden de dijken versterkt. Omwonenden voelen zich gepasseerd. „We hadden een volksoproer moeten organiseren.”

Polder aan het Markermeer, tussen Edam en Hoorn. Foto Siebe Swart

Twee stoelen staan in het hoge gras. Het water van het Markermeer klotst tegen de oever. Aan de kronkelende dijk in Warder, even boven Edam, ligt de stolpboerderij waar astronaut André Kuipers en zijn vrouw Helen Conijn met hun kinderen sinds twee jaar wonen. Hoe lang nog? Zal de boerderij de aangekondigde dijkversterking overleven?

Omwonenden slapen al jaren minder goed vanwege de plannen met de dijken. Dit provinciaal monument zal onherstelbaar worden beschadigd, vinden ze, en de bouw is riskant. Helen Conijn: „Wat ons te wachten staat, is jarenlange overlast. In onze omgeving wordt 85 procent van de dijk afgegraven. De dijk verdwijnt, er komt een flauw talud en meters verderop komt een nieuw dijklichaam. Er wordt zand op slappe grond gestort. Met alle risico’s van dien. Er kan water onder de dijk door gaan stromen en dat kan schade toebrengen aan de opstallen. Ons huis kan zomaar onbewoonbaar worden.”

Lees ook: Wat hebben we over voor de oude dijk?

Dertig kilometer dijk

Warder is een van de plaatsen langs de ruim dertig kilometer dijk bij het Markermeer in Noord-Holland die de komende jaren wordt versterkt. Komende week neemt Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier een besluit, enkele weken later moet de provincie Noord-Holland akkoord gaan. Twaalf jaar geleden al werden de dijken afgekeurd; ze voldeden niet aan de nieuwe normen.

Zelf zijn de plannenmakers overtuigd van noodzaak en juistheid van de gekozen richting. „Dit is de best onderzochte dijk van Nederland”, zegt Linda van Oostrum, hoofd afdeling hoogwaterbeschermingsprogramma van het hoogheemraadschap. Bestuurder Kees Stam: „We hebben laatst weer gezocht naar experts die nog eens naar de plannen wilden kijken. We willen dat ze er gaten in schieten, zodat wij de dijken nog beter kunnen maken. Maar er is geen expert in Nederland die nog niet zijn oordeel heeft gegeven over de Markermeerdijken.”

Er wordt alles aan gedaan om de overlast tot een minimum te beperken, zegt Linda van Oostrum. Onder meer door aanvoer van zand via het water. „En we hoeven geen enkel huis te slopen.”

De dijk wordt zo veel mogelijk versterkt met grond. Op sommige plaatsen blijft de bestaande dijk behouden, op andere locaties maakt deze plaats voor een nieuwe dijk, gemiddeld tien meter dieper het Markermeer in. Afschuwelijk, vinden sommige bewoners, zoals Joke van der Meer, die dagelijks in het Markermeer zwemt. Ze is secretaris van de stichting Zuyderzeedijk die beoogt de dijk te redden. „We hebben een mooie, oude, kronkelige dijk, met uitzichtspunten en veel natuur, zoals ringslangen tussen de oude stenen. Onze toekomst is een industriële dijk zoals die is aangelegd tussen Hoorn en Enkhuizen. Dat willen we niet, dat kan anders.”

De critici zijn niet tegen een dijkversterking, zeggen ze, maar zijn niet overtuigd dat alle alternatieven zijn onderzocht. Ina Bouwman uit Warder: „Het uitgangspunt voor Nederlandse watermanagers is dat als er een oude dijk ligt, je geen nieuwe dijk gaat bouwen. Waarom wordt dat hier niet gehanteerd?” Rineke Neppelenbroek, voorzitter van de stichting Behoud Waterland: „De dijk is een provinciaal monument. Je mag zo’n monument aantasten, maar alleen als er geen alternatieven zijn. Daar zit hem de crux; er is niet voldoende naar de alternatieven gekeken. Over het gehele traject wordt straks ongeveer 40 procent van de dijk afgegraven. Dat kan veel minder worden.”

Ankers en steunbermen

Soortgelijke kritiek had eerder de commissie voor de milieueffectrapportage. Die wees vorig jaar op de „aantasting van beschermde dijken, veranderingen in het landschap en hinder voor omwonenden door langdurige grondwerkzaamheden”. Deze zomer oordeelde de commissie positief over het plan als geheel, met als aantekening: „Negatieve effecten op landschap, cultuurhistorische en archeologische waarden en de woon- en leefomgeving blijven echter aanzienlijk. De uitwerking en detaillering van het dijkontwerp en uitvoering bieden op veel locaties nog mogelijkheden om deze gevolgen te beperken.”

De dijk kan gerust op z’n plaats blijven, menen de bewoners, als je die versterkt met bijvoorbeeld damwanden, ankers en steunbermen. Zulke constructies worden straks wél toegepast bij Uitdam en wellicht ook bij Durgerdam, twee plaatsen waar extra overleg is geweest met omwonenden, en waar externe deskundigen bij zijn betrokken.

In Uitdam werd dat overleg geleid door deltacommissaris Wim Kuijken, met als resultaat dat daar grote delen van de dijk niet worden afgegraven. „Waarom kan dat overleg met omwonenden en dat extern onderzoek bij de andere plaatsen niet? Dat is in strijd met het gelijkheidsbeginsel”, zegt Rineke Neppelenbroek. „Er wordt gezegd dat er sprake is van een unieke situatie bij deze plaatsen, maar dat kun je van Warder ook zeggen. We hebben het hier over een van de oudste zeedijken van Nederland.”

Volksoproer in Uitdam

Helen Conijn uit Warder: „Waar ik spijt van heb, is dat wij telkens onze zorgen hebben geuit, maar op verzoek van het hoogheemraadschap braaf alle plannen hebben afgewacht. We hebben duizenden pagina’s doorgespit en een gedegen zienswijze ingediend. Die is vervolgens in het antwoord juridisch weggeschreven door het hoogheemraadschap. Wij hadden net als in Uitdam een volksoproer moeten organiseren, we hadden er keihard voor moeten gaan liggen, want alleen luid protest leidt blijkbaar tot resultaat.” Ze is boos. „Ik kan er niet over uit.”

Bestuurder Kees Stam van het hoogheemraadschap kent de bezwaren, en hij wil ze best proberen weg te nemen, hoewel hij beseft dat als burgers wantrouwend zijn, het moeilijk is dat wantrouwen weg te nemen. „Als er wantrouwen is, dan zullen er altijd vragen blijven komen.”

Hoe dan ook, het behoud van de monumentale dijk is uitgangspunt, maar dat blijkt in de praktijk lang niet altijd mogelijk. Constructies zoals damwanden zijn minder robuust dan versterkingen met grond. „Wie constructies gebruikt, kan die later moeilijk aanpassen. Als in de toekomst de normen veranderen, dan is het moeilijk om de dijken opnieuw te versterken. Bovendien zijn constructies veel risicovoller in verband met bestaande stromingen dan versterken met grond.”

Dat bewoners van Uitdam en Durgerdam extra overleg en onderzoek hebben gekregen, heeft volgens het hoogheemraadschap niets te maken met „rechtsongelijkheid”. „De situatie in die plaatsen is echt uniek, zo is Uitdam is gebouwd op een dam tussen twee wateren in”, zegt Linda van Oostrum. Bestuurder Stam: „We gaan bij Uitdam buitenbermen aanleggen en we slaan nagels schuin in de dijk; reusachtige punaises. Dat is twee keer zo duur.”

En waarom geen onafhankelijk onderzoek naar de rest van het tracé? „Dat is er geweest”, zegt Stam. „Ik heb uiteindelijk experts weten te vinden die het hele programma hebben doorgerekend. Zij waren positief.” Helen Conijn: „Ze zagen de bui hangen en hebben toch externe experts geraadpleegd. Maar zonder omwonenden erbij te betrekken. En zonder te willen vertellen wie die experts zijn. Het is allemaal heel geheimzinnig.” Bestuurder Kees Stam: „Die beoordeling is niet geheim. Maar het rapport is nog niet beschikbaar. Ze kunnen het krijgen, later.”

Veel ellende met omwonenden had kunnen worden voorkomen als de plannen niet „buitenproportioneel” omvangrijk waren geweest, schrijft voormalig delta-ingenieur Frank Spaargaren in een brief aan de Tweede Kamer. „De dijken zijn bestand gebleken tegen aanzienlijk hogere waterstanden dan waarmee nu rekening moet worden gehouden.” Er is sprake van een „tekort aan ervaren ontwerp en uitvoeringskennis bij het ministerie, Rijkswaterstaat en het hoogheemraadschap”, schrijft hij. „Experts op deelgebieden en onderzoekers drukken een te groot stempel op het ontwerpproces.”

Als toppunt van ondeskundigheid wijzen de critici op de Hoeckelingsdam, een zanddam van anderhalve kilometer in het IJmeer die vijftien jaar geleden werd aangelegd als natuurcompensatie. Joke van der Meer: „Die dam staat bij de plannenmakers helemaal niet op de kaart. Ze kunnen dus ook niet weten wat het effect daarvan is op bijvoorbeeld de golfhoogte. Misschien zijn door dat eilandje minder zware dijken nodig.”

Kees Stam van het hoogheemraadschap wil het wel uitleggen. „Inderdaad staat dat eilandje niet op de kaart. Het is een natuureilandje. Je weet nooit hoe de natuur zich gedraagt, wat er later gebeurt. Het zou onverantwoord zijn daar bij het bepalen van de waterveiligheid wel rekening mee te houden.”

Kosten geraamd op 500 miljoen

De plannen gaan vijfhonderd miljoen euro kosten en worden uitgevoerd door een ‘alliantie’ van hoogheemraadschap en twee private partijen: Boskalis en VolkerWessels. Volgens de kritische bewoners hebben de partijen er belang bij de kosten nu zo hoog mogelijk in te schatten om later de besparing te kunnen incasseren. „Dat is een geniepige afspraak”, zegt Helen Conijn, omdat een deel van de besparing als winst naar de bedrijven zal vloeien. Niet waar, zegt Stam. „Alleen het eerste deel van een eventuele besparing gaat naar deze partijen. Niet sowieso de helft, er zit een maximum aan.”

En als de kosten tegenvallen, zoals is gebeurd bij een eerdere dijkversterking tussen Hoorn en Enkhuizen, dan worden de verliezen door beide partijen gedeeld. En de kosten expres hoog inschatten? „Wij worden door het landelijk programmabureau gecontroleerd. Dit is een subsidiabel project dus de kosten moeten realistisch zijn”, zegt Linda van Oostrum.

Zwart gemaakte pagina’s

Onbegrip is bij bewoners ook ontstaan toen bij het opvragen van informatie over de bouw, een deel onleesbaar was gemaakt. Er zijn pagina’s zwart gemaakt, legt het hoogheemraadschap uit, over archeologisch waardevolle vindplaatsen, om gelukzoekers niet op ideeën te brengen. En als het gaat om risico’s tijdens de bouw, dan zijn er bedrijfsgeheimen in het geding. Bestuurder Stam: „Het gaat om een handelingsperspectief bij onvoorziene gebeurtenissen tijdens de aanleg. Ik geef het voorbeeld van de versterking van de Hondsbossche Zeewering. Daar kwam zout in de grond bij Petten terecht doordat het zoute water door de dijk heen ging. Dat was een onvoorziene gebeurtenis. We hebben een paar bladzijden zwart gemaakt waarin een bedrijfsgevoelige methode van risicobepaling wordt beschreven. Ben ik ineens niet transparant omdat we dat kleine deel niet hebben vrijgegeven?”

Ach, zeggen de bewoners, het is opnieuw een voorbeeld van de „geheimzinnigheid” waarmee de plannen voortdurend zijn omgeven. Joke van der Meer: „Door zich te verschuilen achter bedrijfsgeheimen wordt de democratische controle vertroebeld.”

    • Arjen Schreuder