Is het gevaarlijk als de bliksem in een vliegtuig slaat?

Wekelijks zoekt de redactie wetenschap het antwoord op een veelgestelde vraag. Deze week: Wat gebeurt er als een bliksemflits een vliegend vliegtuig raakt?

Een commercieel vliegtuig wordt gemiddeld een à twee keer per jaar geraakt door bliksem. Maar wees niet bang. Het zal er niet voor zorgen dat een vliegtuig neerstort. In de meeste gevallen merken de passagiers er niets van. Vaak heeft de piloot zelfs niet door dat er een klap bliksem op zijn of haar dak terecht komt.

Je zit in een vliegtuig veilig omdat het metaal waar een vliegtuigframe uit bestaat, werkt als een kooi van Faraday. Daardoor blijft de elektrische lading gevangen in het omhulsel en kan het niet doordringen tot de elektronica en passagiers binnenin.

„Dat is het ideale beeld”, vertelt Alte de Boer van het Nederlands Lucht- en Ruimtevaartcentrum in Amsterdam aan de telefoon. „In werkelijkheid zal er altijd wat lading binnen komen.” Daarom worden de elektronica en motoren extra afgeschermd en beveiligd. Bliksembeschermers leiden bijvoorbeeld te hoge spanning weg om te voorkomen dat elektronica beschadigt. Deze overspanningsbeveiligers werken op dezelfde manier als de apparaatjes die je kunt kopen voor je elektronica thuis.

Maar helemaal zonder risico is bliksem niet. De puls die 60.000 tot wel 300.000 ampère kan bedragen zorgt vaak voor schade. Een stroomstoot kan putjes of gaatjes branden in de buitenkant van een vliegtuig, of een radar- of communicatieantenne plat leggen. „Antennes zijn dubbel uitgevoerd en ook de rest van het vliegtuig kan best wat hebben. Daarvoor zijn strenge veiligheidseisen opgesteld”, zegt Joris Melkert geruststellend tijdens een Skype-gesprek. Melkert is luchtvaartingenieur aan de TU Delft. Alle onderdelen, zegt hij, worden getest op bliksembestendigheid.

„Het is geaccepteerd dat een vliegtuig schade oploopt, maar het mag geen gevaar vormen”, zegt De Boer. Een luchtvaartmaatschappij zal na een onweersbui dus vooral balen van de reparatiekosten.

„Bliksem is ook zelden een reden voor een piloot om terug te keren”, vervolgt De Boer. „Dat doen ze alleen als het echt niet handig is om met de schade door te vliegen.”

Als bliksem een vliegtuig raakt dan gebeurt dat meestal bij een van de uitstekende delen: de neus, vleugels of staart. De lading verplaatst zich vervolgens via de weg met de minste weerstand over het toestel en verlaat het weer bij een ander uiteinde. Dit levert spectaculaire foto’s op waar een bliksemflits een vliegtuig bijvoorbeeld raakt op de neus en weer verlaat bij een vleugelpunt. Het is alsof een vliegtuig door een bliksemflits heen vliegt.

Dit is anders dan een blikseminslag op de grond. Daar wordt de lading doorgegeven aan de aarde. In de lucht is dat niet mogelijk. Bij een vliegtuig slaat de bliksem dus niet in. Het gaat door het toestel heen.

Om de stroom veilig door het het vliegtuig te leiden, is er materiaal met een lage weerstand nodig, zoals aluminium. Maar steeds meer nieuwe vliegtuigen worden gemaakt van lichtere materialen, zoals koolstofvezel. Die geleiden minder goed. Om toch aan de veiligheidseisen te voldoen worden er aan het oppervlak geleidingsstrips of koperen gaas aangebracht.

„Om de schade te beperken, probeert een piloot altijd te voorkomen dat hij met zijn vliegtuig door onweer vliegt”, vertelt Melkert. Als het ernstig onweert bij een vliegveld dan wordt het vliegverkeer stilgelegd. En wanneer een piloot of de verkeersleiding ziet dat er ergens een bui hangt, dan wordt daar omheen gevlogen. Melkert: „Je gaat het als piloot niet opzoeken.”

    • Dorine Schenk