Het misbruiknieuws blijft maar doorgaan

Misbruik in de Katholieke Kerk De woede in de Rooms-Katholieke Kerk over misbruik is groot. De paus roept volgend jaar alle bisschoppen bij elkaar. En ook deze week kwamen er weer misbruikzaken naar buiten.

Paus Franciscus is, ondanks zijn hervormingsdrift, vaak verweten dat hij niet goed aanvoelt hoe groot de woede over de misbruikschandalen is.

Op een boekpresentatie afgelopen dinsdag in Rome probeerde aartsbisschop Bruno Gänswein, de secretaris van ex-paus Benedictus XVI, een metafoor te vinden voor de impact van de misbruikschandalen op de Rooms-Katholieke Kerk. „Vandaag de dag kijkt de katholieke kerk vol verwarring naar zijn eigen 9/11, zijn eigen 11 september, zelfs als deze catastrofe niet wordt geassocieerd met één bepaalde dag, maar veeleer met zo veel dagen en jaren, en ontelbare slachtoffers.”

Hij kreeg meteen kritiek dat de vergelijking niet klopt. De misbruikschandalen vormen geen aanval van buitenaf. Maar, zei Gänswein – op de dag precies zeventien jaar nadat gekaapte vliegtuigen de Twin Towers in New York binnenvlogen –, hij wilde alleen maar aangeven hoe verstrekkend deze schandalen zijn. Spreken Vaticanisten niet over de grootste crisis in de Rooms-Katholieke Kerk sinds de Reformatie, in de zestiende eeuw?

Paus Franciscus is, ondanks zijn hervormingsdrift, vaak verweten dat hij niet goed aanvoelt hoe groot de woede hierover is. Ook drie weken terug, op zijn bezoek aan Ierland, waar duizenden minderjarigen zijn misbruikt door geestelijken. Bedankt voor het medeleven en de oprechte uiting van schaamte en verdriet, was de reactie. Maar we willen ook daden zien.

Lees ook het onderzoek van NRC: Ook in Nederland hielden bisschoppen en kardinalen misbruik in stand

Scepsis

Is dat moment van actie dan eindelijk daar? Franciscus heeft woensdag de kerkleiders uit heel de wereld ontboden om, in februari, te praten over het seksueel misbruik van minderjarigen door geestelijken. Franciscus is nu vijfeneenhalf jaar paus, maar het is voor het eerst dat hij het misbruik zo’n zichtbare prioriteit geeft.

De scepsis is groot. Waarom maar drie dagen? Waarom pas over vijf maanden? Valt seksueel misbruik van volwassenen buiten de agenda?

Organisaties van slachtoffers van misbruik hebben vaak gezegd wat ze vinden dat er moet gebeuren. Harde sancties tegen de daders. Vervolging niet door een kerkelijk tribunaal, maar door justitie. En maatregelen tegen bisschoppen en andere kerkbestuurders die hebben geprobeerd affaires in de doofpot te stoppen, bijvoorbeeld door de dader over te plaatsen.

Over de eerste eis bestaat nauwelijks nog discussie. De Poolse paus Johannes Paulus II (kerkleider van 1978 tot 2005) had geen oog voor het probleem en in het verleden is veel misbruik onbestraft gebleven. In het woensdag gelekte rapport over misbruik na de oorlog in Duitsland staat dat tegen slechts eenderde van de 1.670 verdachten van misbruik een kerkrechtelijke procedure is begonnen.

Begin van deze eeuw heeft kardinaal Ratzinger (de latere paus Benedictus XVI) dat proberen aan te pakken. Iedere verdenking van misbruik moest voortaan aan Rome worden gemeld, , aan de Congregatie voor de Geloofsleer, om te voorkomen dat misbruik onbestraft zou blijven. De huidige paus Franciscus heeft meteen maatregelen genomen tegen priesters wier misbruik hij bewezen acht. Daders gaan niet meer vrijuit.

De twee andere stappen zijn nog niet gezet. Er bestaat geen wereldwijde afspraak dat het vermoeden van misbruik door bisschoppen en oversten aan de politie wordt gemeld. In de VS is dat wel vastgelegd, sinds 2002. Maar zelfs nadat er in 2005 en 2007 schikkingen waren getroffen met seminaristen die in de jaren tachtig waren misbruikt door de omstreden kardinaal McCarrick, toen nog bisschop, werd dit onder de pet gehouden.

Nauwelijks bestraft

Doofpotdaders zijn er nog nauwelijks bestraft. Het geruchtmakende rapport van medio augustus van een grand jury in Pennsylvania, die tot de conclusie kwam dat sinds de jaren veertig meer dan duizend kinderen zijn misbruikt door zo’n driehonderd priesters, stelt vast dat een hele reeks bisschoppen de daders hebben beschermd. Onder hen is de huidige aartsbisschop van Washington, kardinaal Wuerl, die nu onder druk staat om af te treden.

Lees verder: Ook in Pennsylvania dekte de kerk misbruik toe

Ook in Ierland roepen slachtoffers dat in een zo hiërarchische organisatie als de katholieke kerk, kerkbestuurders die het misbruik hebben toegedekt, vervolgd moeten worden. En volgens het onderzoek van de Duitse bisschoppen waaruit Der Spiegel woensdag citeerde, zijn daar veel daders stilletjes overgeplaatst en is niemand bestraft voor de geheimhouding waarmee dat gebeurde.

Zal de paus ingaan op de eisen van slachtoffers en doofpotdaders aanpakken? Gezien zijn aarzelende optreden van de afgelopen jaren bestaan daar grote twijfels over. Tegelijkertijd heeft dit jaar nog eens duidelijk gemaakt, mocht daar al twijfel aan bestaan, hoe wijdverbreid en ingrijpend de misbruikschandalen zijn.

Eerst was er Chili, waar de paus na een bezoek in januari moest toegeven dat hij een beoordelingsfout had gemaakt door een van misbruik verdachte bisschop in bescherming te nemen – een paar maanden later corrigeerde hij dat. Toen kwam vorige maand het rapport van de grand jury in Pennsylvania, onthutsend in zijn gedetailleerdheid. Een paar weken later maakte zijn bezoek aan Ierland duidelijk dat hij niet wegkomt met alleen maar verontschuldigingen. En tijdens dat bezoek kwam de explosieve brief naar buiten waarin de conservatieve aartsbisschop Viganò zegt dat Franciscus moet hebben geweten dat kardinaal McCarrick verdacht werd van misbruik, maar de eerste jaren na zijn benoeming tot paus, in 2013, niets heeft ondernomen – McCarrick verloor zijn kardinalaat deze zomer, na gedetailleerde beschuldigingen dat hij een minderjarige had misbruikt.

In zijn aanval op de paus schrijft Viganò dat er een maffiose cultuur van stilzwijgen heerste binnen de katholieke kerk – overigens wordt hij er zelf van verdacht in 2014 ook een misbruikonderzoek naar de Amerikaanse aartsbisschop John Nienstedt te hebben tegengewerkt.

Viganò’s motieven zijn verdacht. Hij is rancuneus omdat hij geen kardinaal is geworden. Hij hoort bij het groepje prelaten dat vindt dat de paus te uitnodigend is naar homoseksuelen, volgens Viganò verantwoordelijk voor al het misbruik. De voorman van deze groep is de ultraconservatieve Amerikaanse kardinaal Burke, die in 2016 op een ongekende manier de aanval opende op de paus door in een brief te suggereren dat hij afwijkt van de officiële leer van de kerk.

Desondanks vraagt de brief van Viganò om een reactie, vindt de voorzitter van de Amerikaanse bisschoppenconferentie, kardinaal DiNardo. Donderdag was hij met een kleine delegatie in het Vaticaan om hierover met de paus te praten. Hij had duidelijk gemaakt dat hij een officieel onderzoek wil. In de korte geschreven verklaring na afloop, komt dat woord niet terug. Er staat alleen maar dat de paus is ingelicht over de „scheuringen” die de misbruikschandalen in de Amerikaanse kerk hebben veroorzaakt en dat de Amerikaanse bisschoppen actief blijven nadenken over volgende stappen.

Ontslag, invallen, protestacties

Tegelijkertijd bleef het misbruiknieuws doorgaan. Terwijl de Amerikaanse delegatie naar de afspraak met de paus liep, maakte het Vaticaan bekend dat de paus het leeftijdsontslag van bisschop Michael Bransfield van West Virginia heeft aanvaard en een onderzoek heeft gelast naar beschuldigingen dat hij volwassenen seksueel heeft lastiggevallen. In Chili deed de politie donderdag invallen in de kantoren van vier bisdommen, in de misbruikzaak tegen een prominente geestelijke – eerder had de paus vijf bisschoppen tot aftreden gedwongen omdat ze seksueel misbruik geheim hadden gehouden. In Kochi, in het zuiden van India, gingen nonnen door met hun openbare protestacties om een onderzoek te eisen naar een lokale bisschop die een non een aantal keer zou hebben verkracht. Als de paus niet bewijst dat hij de ernst en reikwijdte van deze crisis onderkent, zal dat al zijn pogingen overschaduwen om de kerk te hervormen.

Lees ook het interviewmet hoogleraar kerkgeschiedenis Paul van Geest: ‘Paus schatte misbruik fout in en moet nu moed tonen bij aanpak’
    • Marc Leijendekker