Alberto Burri wilde een ode brengen aan het oude Gibellina

Kunst op reis Waar leefden kunstenaars? Op reis naar de plekken waar zij hun stempel drukten. Deze week Il Grande Cretto van Alberto Burri op Sicilië.

Als een modernistisch fata morgana verrijst het stadje Nuova Gibellina naast de snelweg E90 die van Palermo richting het zuiden voert. Het is totaal anders dan de eeuwenoude boerendorpen uit de omgeving, met hun smalle steegjes en rustieke huizen. Hier zijn de straten en pleinen groots en weids, de kerk heeft de vorm van een immense witte bol en de toegangspoort is een reusachtige betonnen ster. Maar het is er ook surrealistisch leeg – als een decor uit een film van Alex van Warmerdam, maar dan gesitueerd in het Siciliaanse heuvelland in plaats van de Hollandse polder.

Het oude Gibellina, of wat ervan over is, ligt een kilometer of twintig oostwaarts. Het stadje werd op 15 januari 1968 compleet verwoest door een aardbeving met een kracht van 6,1 op de schaal van Richter. Meer dan 400 inwoners stierven en tienduizenden mensen raakten dakloos. De toenmalige burgemeester, Ludovico Corrao, besloot snel een nieuwe stad te bouwen en nodigde daarvoor diverse beroemde architecten en kunstenaars uit. Eén van hen was de Italiaanse schilder en beeldhouwer Alberto Burri (1915-1995). Maar Burri, die Nuova Gibellina in 1979 bezocht, was niet zo onder de indruk van de futuristische gemeenschap. Hij wilde liever een ode brengen aan het oude Gibellina.

Zijn plan was even poëtisch als megalomaan. Burri wilde de brokstukken van de stad bij elkaar vegen en de ruïnes vervolgens met cement afdekken, zodat een soort versteend monument zou ontstaan – als een reusachtig fossiel. Il Grande Cretto (de grote barst) noemde hij zijn betonlandschap. Die titel was een verwijzing naar de gescheurde aardkorst in het aardbevingsgebied, maar ook naar de kunstwerken die Burri op dat moment maakte van gebarsten klei.

De burgemeester vond het een geweldig idee. Dus werd in 1985 het leger ingehuurd om de puinhopen in vierkante bergen van zo’n tien tot twintig meter te kneden. Vele vrachtwagens vol cement kronkelden over de smalle bergpaadjes omhoog om het kunstwerk te vervolmaken. Maar de kosten liepen hoog op en in 1989 kwam de bouw stil te liggen. Toen Burri in 1995 overleed, was zijn monument nog lang niet voltooid.

Dat gebeurde pas in 2015, het jaar waarin Burri honderd zou zijn geworden. Dankzij de Fondazione Burri kon Il Grande Cretto drie jaar geleden eindelijk opengesteld worden. Het kunstwerk is intussen tien hectare groot en heeft afmetingen van zo’n 350 bij 280 meter. De steegjes, die nog vaag herinneren aan het oorspronkelijke stratenplan van Gibellina, volgen de glooiing van de heuvels. De betonblokken zijn zo’n 1,50 meter hoog, zodat je er als volwassene nog net overheen kunt gluren, terwijl ze voor kinderen een spannend labyrint vormen.

Je kunt er alleen komen met een auto, en zelfs dan is het nog niet gemakkelijk. Google maps stuurt je langs wegen die opeens ophouden vanwege grote verzakkingen. Je rijdt langs spookdorpen als Poggioreale, die net als Gibellina verwoest werden maar nooit meer zijn herbouwd. Maar dan ligt het kunstwerk opeens te schitteren tussen de wijngaarden en de olijfbomen – als een dikke plak uitgedroogde klei.

Terwijl op de achtergrond de belletjes van een schaapskudde rinkelen, dwaal ik in de brandende zon door de straten van een stad die er niet meer is. In de verste verte is geen levende ziel te bekennen.

Hoe anders moet het hier vijftig jaar geleden hebben geklonken, met Italiaanse moeders die hangend uit hun ramen naar hun kinderen schreeuwden, en met toeterende brommertjes of met rumoerige terrasjes. Gibellina is een twintigste-eeuwse variant op Pompeï of Herculaneum: een stad waar het leven abrupt tot stilstand kwam en alleen de fundamenten nog herinneren aan het leven dat er ooit was.

Il Grande Crette ligt op anderhalf uur rijden van Palermo, langs de SS119 in Gibellina Vecchia, Sicilië. Het kunstwerk is gratis toegankelijk en dag en nacht te bezoeken.
    • Sandra Smallenburg