In België vinden ze het mooi geweest met die luchtvervuiling

Schone lucht

Met het nieuwe schooljaar hebben Belgische ouders en leerlingen hun protest tegen luchtvervuiling rondom scholen hervat. Met (enig) succes: er wordt geld vrijgemaakt.

Protest tegen luchtvervuiling door ouders en leerlingen aan de Maria Boodschap basisschool in de Vlaamsesteenweg in Brussel. Foto’s Wouter Van Vooren

Op de Vlaamsesteenweg, in het centrum van Brussel, staat een tafeltje midden op de gekasseide straat waar normaal auto’s rijden. Er staan thermoskannen met koffie en er liggen koekjes. „Hé, dat is niet eerlijk! Dat is al jouw vierde!”, roept een jongen naar een vriendje. Het gezellige tafereel staat in schril contrast met het spandoek dat ervoor gespannen staat: ‘Help! Onze kinderen stikken!’

Sinds de start van het nieuwe schooljaar voeren de ouders van de Maria Boodschap basisschool weer actie: elke vrijdagochtend zetten ze voor de school begint drie kwartier de straat erlangs af om te protesteren tegen luchtvervuiling. Zeker met de gemeenteraadsverkiezingen in aantocht lijken ze nu ook politiek steeds meer te bereiken.

Roetdeeltjes in de urine

Het begon allemaal in maart dit jaar met een reportage van actualiteitenprogramma Pano. Daarin mat Greenpeace bij en in de Maria Boodschap basisschool de stikstofdioxide in de lucht – een belangrijke indicator van de luchtverontreiniging die door verkeer wordt veroorzaakt. De waarde bleek maar net onder de Europese grens te liggen. In de urine van de kinderen werden twee keer zoveel roetdeeltjes aangetroffen als bij een school op het Vlaamse platteland. En dat terwijl juist kinderen extra gevoelig zijn voor luchtverontreiniging, omdat ze nog in de groei zijn en tijdens het spelen intensiever ademen.

Ze waren geschokt, vertellen Els Van Hover (42) en Ellen Jacobs (40), terwijl een paar meter verderop de auto’s en vrachtwagens voorbijrazen op de Kleine Ring van Brussel. Je kunt de uitlaatgassen sterk ruiken. „We wisten natuurlijk wel dat de luchtkwaliteit in Brussel niet best was, maar na de reportage was het zo duidelijk wat de gezondheidseffecten op onze kinderen zijn dat we direct hebben besloten in actie te komen.” Met een groep zetten ze de dag erna de straat af.

De actie groeide uit tot een landelijke beweging onder de tweetalige naam Filter Café Filtré, verwijzend naar de acties waarbij de ouders gezamenlijk – en naar ze hopen met lokale beleidsmakers – een kopje koffie op straat drinken voor een betere luchtkwaliteit. Bij 60 procent van 222 onderzochte Belgische scholen bleek de luchtkwaliteit uit het onderzoek namelijk zorgwekkend tot ronduit slecht. Aan de schoolpoort van vijf scholen lag de vervuiling zelfs boven de Europese grenswaarde, die al twee keer hoger ligt dan de grens die de Wereldgezondheidsorganisatie hanteert. Bij slechts zeven scholen was echt sprake van een goede luchtkwaliteit. Net voor de zomer bezetten de actievoerders een druk Brussels plein met zo’n duizend mensen. Wekelijks worden aan scholen door heel het land acties als die van vanochtend gehouden, en enkele dagen voor de verkiezingen, op zondag 7 oktober, staat de grote actie Vijf n’A12 gepland. Dan fietsen ouders en kinderen de snelweg van Antwerpen naar Brussel af voor betere lucht.

Verknocht aan de auto

België kampt met flinke luchtvervuiling, zeker in het dichtbevolkte Vlaanderen en Brussel. Op belangrijke verkeersassen in Brussel is de vervuiling vele malen hoger dan de officiële metingen doen vermoeden, claimde het activistisch advocatencollectief ClientEarth vorig jaar. Op sommige plekken vonden ze waarden die twee keer hoger lagen dan de Europese grens, terwijl op veel verkeersassen niet wordt gemeten, meetstations uitstaan of metingen niet worden opgenomen in officiële statistieken. In Vlaanderen liggen in haast alle steden en gemeenten straten waar de Europese grenswaarden worden overschreden. Door de lucht die ze inademen, leven Belgen gemiddeld negen maanden minder lang, kopte De Standaard recent.

De grootste bron van de hoge hoeveelheid stikstofdioxide: auto’s. Met name dieselauto’s stoten daar een stuk meer van uit, legt hoogleraar Biogeochemie aan de Universiteit Antwerpen Filip Meysman uit. Hij doet onderzoek naar de luchtkwaliteit in Vlaanderen. België is een echt dieselland. De auto’s zijn lang sterk fiscaal gestimuleerd door de overheid, omdat die wel minder koolstofdioxide, mede verantwoordelijk voor het broeikaseffect, uitstoten dan benzine-auto’s. Ook hadden autofabrikanten beloofd dat ze dieselauto’s schoner zouden maken.

Een andere reden voor de hoge waarden: de Belgische autoliefde. Er worden veel meer kilometers per persoon gereden dan in andere landen. Opnieuw om fiscale redenen, zegt Meysman: „In België zijn de belastingen relatief hoog, de bedrijfswagen is daar als voordeel tegenover gesteld.” En dus geven veel bedrijven hun werknemers een auto. „Bij de keuze van een woonplaats kiezen die er vervolgens vaak niet voor dicht bij hun bedrijf te wonen. Ze rijden toch gratis.”

‘Er is veel meer nodig’

Veel van de ouders aan de Vlaamsesteenweg kwamen altijd al lopend, met het openbaar vervoer of met de fiets naar school. Maar dat spreekt niet voor zich, weten ze. Tussen sommige plekken is reizen met het openbaar vervoer haast onmogelijk. Lopend gaan de gezinnen juist dwars door nog meer luchtvervuiling heen. En fietsen is lang niet altijd veilig, om niet te zeggen gevaarlijk: fietspaden ontbreken vaak en automobilisten zijn zich niet altijd goed van fietsers bewust. Niet gek dus, erkent Annekatrien Verdickt, moeder van drie op de school en woordvoerder voor de beweging, dat mensen geneigd zijn de auto te nemen.

Toch hoopt ze dat mensen door de acties aan het denken worden gezet. Naziha Al Bai (42): „We gingen meestal al te voet naar school, maar hierdoor ben ik nog meer gaan nadenken over de keren dat we de auto nemen.” Ouders die op de stoep parkeren en de motor draaiende houden terwijl ze hun kind afzetten, worden beleefd aangesproken. En ook buiten de school zien de actievoerders resultaat. Zo vertelde een agent aan Verdickt dat hij door de acties nu lopend naar het werk komt.

Belangrijker: het is een verkiezingsthema geworden voor de gemeenteraadsverkiezingen van volgende maand. Vlaanderen liet afgelopen week weten meer budget vrij te maken voor schoolstraten, die ’s ochtends en ’s avonds afgesloten zijn voor autoverkeer, en ook het Brussels gewest trekt een miljoen euro uit. Maar er is veel meer nodig, aldus Verdickt. Het liefst zien de ouders dat de straat helemaal wordt gesloten voor auto’s. Dat de Ring minder druk wordt, en ov-verbindingen en fietspaden beter. De auto moet, kortom, zo veel mogelijk de stad uit.

Wat dat betreft is er nog veel werk te verzetten. De dieselverkoop daalt inmiddels en er worden initiatieven genomen om mensen uit de auto te krijgen, vertelt hoogleraar Meysman. In Antwerpen en Brussel gelden lage emissiezones. Maar de politiek komt niet graag aan de auto. Dat is bij veel mensen niet populair. Een wethouder in Gent werd vanwege een verstrekkend circulatieplan om autoverkeer te beperken – met hoopgevende resultaten voor de luchtkwaliteit – met de dood bedreigd.

    • Anouk van Kampen