In Rome is Daniele Gatti gewoon welkom

Zeven vragen Vrijdagavond opent het Concertgebouworkest het nieuwe seizoen. Met een gala, maar zonder chef-dirigent. Het orkest probeert de blik vooruit te richten.

Daniele Gatti met het Koninklijk Concertgebouworkest tijdens een repetitie in 2015. Foto Robin van Lonkhuijsen

Paarse lopers liggen er vrijdagavond uitgerold voor het Concertgebouw. De jaarlijkse ‘Opening Night’ van Koninklijk Concertgebouworkest is het gala waarmee het nieuwe seizoen sinds 2015 feestelijk wordt ingeluid. Dat het orkest in werkelijkheid een crisis doormaakt, zul je vermoedelijk aan weinig merken.

  1. Wat gebeurde er achter de schermen sinds het ontslag van Daniele Gatti?

    Directeur Jan Raes beperkte zich sinds 2 augustus tot één mediaoptreden op Radio 4. Het orkest, zei Raes, was na de zomervakantie „in shock” begonnen aan het nieuwe seizoen, maar speelde „bevlogen”. Dat voelde „stilaan weer terug als normaal.” Maar of de zaak nog een staart zal krijgen? Raes noemde het een „aanname waar we zelf niks van weten.” En een rechtszaak? „Zo ver staan we helemaal nog niet.”

    Ook Gatti’s advocaat Alberto Borbon zegt vooralsnog „alle opties open te houden.” „We evalueren de zaak en hebben tijd nodig dat te doen met de nodige grondigheid en zorg. Te veel beschuldigingen zonder grond hebben de media al bereikt, zonder achterliggende fact check.”

    Gatti liet begin augustus al via Borbon weten dat hij „alle soorten van beschuldigingen krachtig ontkent”.

    Voor zover bronnen in en rondom het Koninklijk Concertgebouworkest verder over de zaak willen spreken, willen ze dat alleen anoniem doen, omdat de orkestleiding de musici dringend heeft verzocht discreet te zijn over de zaak, en door te verwijzen naar de persafdeling.

    Tussen de directie van het orkest en Gatti zouden zowel voor als na het ontslag wel gesprekken hebben plaatsgevonden, onder andere in Siena, waar Daniele Gatti begin augustus een week lang masterclasses gaf. Die gesprekken hebben naar verluidt weinig tot niets opgeleverd. Gatti’s contract als chef in Amsterdam was deze zomer net verlengd. Het werd daarbij omgezet in een samenwerking voor onbepaalde tijd, met voor beide partijen een opzegtermijn.

  2. Hoe gaat het nu met het orkest?

    Musici bevestigen dat er intern een gelaten sfeer hangt over Gatti’s vertrek, nadat aanvankelijk wel „irritatie” leefde over het gebrek aan informatie over het ontslag en het daadkrachtige doorvoeren daarvan. Maar na drie toelichtende bijeenkomsten in aanwezigheid van directie, bestuur (onder wie advocaat Martijn Snoep) boog die irritatie grotendeels om in consensus met het besluit, al is nog steeds niet aan de musici uitgelegd wat Gatti’s vermeende vergrijpen precies inhielden en om wie het ging. Wel is de musici gevraagd te vertrouwen op het inschattingsvermogen en de zorgvuldigheid van de gremia die het besluit tot ontslag na het nodige onderling overleg hebben genomen: directie, raad voor bestuur, verenigingsbestuur en artistieke commissie.

    Lees ook: Hoe moet Concertgebouworkest verder na het ontslag van Gatti?
  3. Wat weten we verder?

    Over de aard van de Amsterdamse #MeToo-aantijgingen weten we verder niets. Anne Midgette, journaliste van The Washington Post door wier artikel de bal ging rollen, meldt desgevraagd dat na verschijning van haar artikel op 26 juli nog „verscheidene meldingen” zijn binnengekomen, onder meer van een musicus uit Italië die haar „dankbaar” was. Een andere vrouw meldde dat de beschrijving van Gatti’s gedrag in The Washington Post precies klopte met haar ervaring.

    De opera in Zürich, waar Gatti tussen 2009 en 2012 chef was, liet in de Zwitserse pers weten geen klachten te hebben ontvangen. „Er waren nooit problemen, en ook geen geruchten, het orkest werkte heel graag met hem”, aldus woordvoerder Luka Kalas. En ook bij het Orchestre National de France in Parijs, het orkest waar Gatti tussen 2008 en 2016 en dus vóór Amsterdam chef was, werd „met verbijstering” op het ontslag gereageerd door zowel de directie als de woordvoerder van de musici: in Parijs is nooit iets voorgevallen. In Frankrijk, aldus musicus en vakbondsman Jean-Paul Quennesson op France musique, een website van de Franse publieke omroep, zou men ook anders hebben gereageerd: „Een jaar geleden hadden we hier een vergelijkbare zaak. We (…) hebben toen de tijd genomen om naar beide partijen te luisteren. (…) Het lijkt me logisch dat Daniele Gatti zich voor de rechter zal verdedigen om deze snelle beslissing aan te vechten.”

  4. Wordt het inderdaad een rechtszaak?

    Het lijkt vooralsnog in het belang van (de reputatie van) het orkest, de musici én Gatti dat de zaak wordt geschikt, in plaats van dat die voor de rechter wordt uitgevochten. Tegen de musici zouden directie en bestuur gezegd hebben dat Gatti’s contract door de aard van de voorwaardes goede mogelijkheden zou bieden de samenwerking te beëindigen. Ontslag van Gatti zonder stevige financiële compensatie door het orkest is onder omstandigheden in principe inderdaad mogelijk, zegt arbeidsrechtadvocaat Ernst van Win – zelf oud-orkesttrompettist en 12 jaar lang bestuurslid van het Rotterdams Philharmonisch Orkest. „Maar dat hangt dan wel sterk af van de vooraf gemaakte afspraken in Gatti’s contract, de waarschuwingen, die hem zijn gegeven en de zorgvuldigheid en de helderheid van de procedure waarmee alle aantijgingen zijn onderzocht. Vooralsnog zijn dat open vragen.”

  5. Waarom koos het orkest er niet voor om Gatti na de aantijgingen in The Washington Post een periode op non-actief te stellen en nader onderzoek te verrichten?

    Die oplossing had ook de voorkeur van de advocaten van Gatti. Maar volgens bronnen omschreef de directie die oplossing aan de musici als een gepasseerd station, omdat de voor muzikale samenwerking noodzakelijke vertrouwensrelatie al was verstoord. Daarbij maakte het orkest al in het persbericht melding van „commotie onder stakeholders in binnen- en buitenland.” Zo zou het Kennedy Center in Washington het Concertgebouworkest na verschijning van het artikel in The Washington Post duidelijk hebben gemaakt het orkest niet meer met Gatti te willen ontvangen voor de geplande concerten in februari 2019. Die gaan nu wel gewoon door – maar zonder Gatti.

    Arbeidsrechtelijk is Gatti als chef-dirigent overigens geen „werknemer” van het orkest: hij wordt als zelfstandige betaald per week of per concert, ook al is er over dat aantal weken wel een vaste afspraak gemaakt. De in zaken van seksuele intimidatie veelbesproken machtspositie is voor de chef-dirigent van een orkest (als hij niet op de bok staat) dan ook relatief.

  6. Hoe nu verder met Gatti’s carrière?

    Hoe het met Gatti’s engagementen buiten Amsterdam gaat, valt nog niet te zeggen: de voornaamste orkesten die voor dit seizoen in zijn agenda staan (Berliner Philharmoniker, Orchester des Bayerischen Rundfunks in München en het Mahler Chamber Orchestra waarvan Gatti artistiek adviseur is) zeggen desgevraagd dat ze over Gatti nog geen besluiten hebben genomen: eerst wordt intern onderzoek verricht, daarna moet alles intern zeer consciëntieus worden besproken en overwogen. Het MCO zegt in afwachting daarvan wel alvast dat „het orkest geen seksuele intimidatie of welke andere vorm van respectloos gedrag dan ook gedoogt”.

    Gatti’s eerstvolgende grote klus, Verdi’s Rigoletto aan de opera in Rome, gaat in december door, bevestigt de woordvoerder.

    Gatti heeft ook een contract met De Nationale Opera in Amsterdam. In juni 2019 zou hij, met het Concertgebouworkest, Pelléas et Mélisande dirigeren. Veelgenoemde mogelijke vervanger zou Ed Spanjaard zijn, voor wie Pelléas een van zijn signatuurstukken is. Maar DNO kan geen nieuwe dirigent boeken zo lang het contract met Gatti niet is ontbonden. DNO zegt het besluit van het orkest te respecteren. „We zoeken samen naar een oplossing.”

  7. En wat gebeurt er vrijdagavond?

    Vrijdagavond is het feest, maar zonder Gatti: een ‘walking dinner’ (dresscode black tie) met concert, dat wordt nu gedirigeerd door de Duitse dirigent Thomas Hengelbrock die eerder dit jaar is vertrokken bij het orkest van de NDR in Hamburg. Gespeeld worden onder andere het Eerste pianoconcert van Franz Liszt en Mendelssohns Vierde ‘Italiaanse’ Symfonie. Daarmee is het nieuwe seizoen van het Koninklijke Concertgebouworkest officieel begonnen.

    • Mischa Spel