Opinie

    • Caroline de Gruyter

De hongarijestemming liet zien waar democratie om draait

Je hoort vaak dat de democratie nationaal sterk is. En dat er in Europa een ‘democratisch deficiet’ heerst. Deze week was het andersom.

Velen denken dat de stemming tegen Hongarije in het Europees parlement, deze week, helemaal niets gaat oplossen. Dat klopt waarschijnlijk. Viktor Orbán wordt hier alleen maar recalcitranter van. Vroeger bond hij op het laatst vaak in. Nu gooit hij zijn kont tegen de krib en hangt hij het slachtoffer uit. Erger: alle lidstaten moeten unaniem instemmen met sancties tegen Hongarije, en dat gaat zeker niet gebeuren. Polen, dat zelf in zo’n procedure zit, heeft al gezegd dat het Orbán zal steunen.

En toch was wat we deze week in het Europees parlement zagen, een staaltje parlementaire democratie op zijn best. En dat op Europees niveau, chapeau.

Je hoort vaak dat de democratie nationaal sterk is. En dat er in Europa een ‘democratisch deficiet’ heerst. Nou, deze week was het andersom. Bij de Hongarije-debatten en stemming hebben europarlementariërs laten zien dat ze de rol kunnen spelen die ze in een democratie móeten spelen: die van onafhankelijke volksvertegenwoordigers die, ongeacht partijkaart, afgewogen oordelen vellen en daar verantwoording over afleggen.

Veel europarlementariers zaten in gewetensnood over Hongarije. Vooral in de centrumrechtse Europese familie, waar Orbáns Fidesz-partij toe behoort. Jaren hebben ze Orbán de hand boven het hoofd gehouden. Nu werd er aan alle kanten aan ze getrokken. Partijleiding, nationale coalitiepartners – iedereen lobbyde zich gek. Maar veel parlementariërs weigerden een regime te blijven steunen dat de EU-grondbeginselen met voeten treedt.

De combinatie van partijdruk en gewetensnood levert pittig politiek theater. Dan ga je naar het hart van de democratie. Dan zitten burgers op het puntje van hun stoel. Dan krijg je de beste debatten en scherpste afwegingen. Maar in onze democratieën prevaleert steeds vaker de partijdruk, van bovenaf. Dan zakt de spanning als een plumpudding in.

Neem de debatten over minister Blok. Kamerleden van de coalitie gingen er met twee gestrekte benen in. Ze wilden laten zien dat de Kamer, zoals in de grondwet staat, de uitvoerende macht (regering) op de huid zit en controleert. Dus Blok werd afgedroogd. Heel Nederland zat voor de tv. Zouden ze echt…? Maar nee. Natuurlijk niet. Het was een ritueel. Blok deed zijn mea culpa en daar was de kous mee af. Zo wordt democratie een spelletje waar je als kiezer niet voor opblijft. Parlementariërs van regeringspartijen die de regering nooit afvallen en parlementariërs van oppositiepartijen die de regering altijd afvallen, zijn funest voor de democratie.

Precies dát patroon werd in Straatsburg doorbroken. Daarom was die Hongarijestemming zo interessant. En goed voor de democratie.

Van de vijf CSU-europarlementariërs stemde er één tegen Orbán: Manfred Weber, de leider van de Europese conservatieve familie die Hongarije altijd heeft gedekt. De andere vier werden gebeld door CSU-leider Horst Seehofer – en bonden in. Van zusterpartij/coalitiegenoot CDU stemden de meesten juist tégen Orbán. Partijleider Laurent Wauquiez van de Franse Républicains kreeg maar drie van de twintig europarlementariërs zover om Orbán te steunen.

Dit is waar democratie om draait: om autonome parlementariërs. De Franse revolutie rekende af met de excessen van de uitvoerende macht. Voortaan moest de regering uitvoeren wat het parlement wilde. Parlementariërs floten haar terug als er reden toe was. Soms gingen ze ook tegen de kiezers in. Als die dat niet accepteerden, kozen ze de volgende keer maar andere vertegenwoordigers. De energie in de democratie liep van beneden naar boven. Nu is het vaak andersom. Democratieën zijn ‘presidentieel’ geworden. De regering heeft veel parlementariërs in haar zak, want partijbelang prevaleert. Parlementariërs vertegenwoordigen de kiezers nauwelijks meer. Geen wonder dat zovelen zich van de politiek afkeren.

In Straatsburg hebben ze laten zien waar democratie om draait. Hopelijk maken ze daar een goede gewoonte van.

Caroline de Gruyter schrijft wekelijks over politiek en Europa.
    • Caroline de Gruyter