Boeddha, nu ook in de kerk

Expositie In de Nieuwe Kerk in Amsterdam opent zondag een tentoonstelling over het leven van Boeddha. Er kan ook gemediteerd worden.

Foto’s Wereldmuseum Rotterdam/Erik en Petra Hesmerg, Simon Lee Gallery, London/Hong Kong

Siddhartha Gautama werd geboren onder een boom. Dat was niet de bedoeling. Prinses Maya, zijn moeder, was op weg naar haar ouderlijk huis, om zoals de traditie het voorschreef te bevallen tussen vrouwelijke familieleden. Maar de weeën begonnen te vroeg.

Het was ook onder een boom dat de satan hem op de proef stelde, eerst met demonen, daarna met wulpse vrouwen. Maar hij weerstond de verleidingen: met zijn rechterhand raakte hij de aarde aan, waarna die begon te beven – en de satan afdroop.

Die dag in het bos besefte hij dat er in deze wereld niets is waar je je blijvend aan kunt vasthouden, er is alleen het hier en nu. Siddhartha Gautama was verlicht.

Van 16 september 2018 tot 3 februari 2019, zo’n 2.500 jaar later, zal het een boom zijn die je meteen ziet wanneer je binnenkomt in de Nieuwe Kerk in Amsterdam. Niet zomaar een boom, maar Tree, een kunstwerk van de Chinese kunstenaar Ai Weiwei, het is een boom die is samengesteld uit delen van oude, gerooide bomen. Naast Tree het kunstwerk PixCell-Deer#55 van de Japanse kunstenaar Kohei Nawa, een opgezet hert dat helemaal met glazen bollen is bedekt. Verleidelijk mooi is het, een beetje als het gouden hert waarin een kwade geest zich veranderde in weer een andere oude vertelling.

Het leven van Boeddha, de weg naar nu, is een tentoonstelling die aan de hand van een stuk of zeventig kunstwerken het levensverhaal vertelt van Siddhartha Gautama, sinds die dag in het bos beter bekend als Boeddha.

Entreeportaal bij De Nieuwe Kerk, door Ugo Rondinone. Foto’s Wereldmuseum Rotterdam/Erik en Petra Hesmerg, Simon Lee Gallery, London/Hong Kong

Het antieke deel van die kunstwerken komt uit de verzameling van de Vereniging van Vrienden der Aziatische Kunst, die dit jaar honderd jaar bestaat, wat mede aanleiding is voor de tentoonstelling. Een ander, meer in het oog lopend deel vormen de moderne werken, zoals Tree, PixCell-Deer#55 en bijvoorbeeld Three-Mounds van Yoko Ono: drie hopen aarde afkomstig van plaatsen waar geweld tegen vrouwen plaatshad. Boven de hopen aarde komen warmtelampen te hangen, bedoeling is dat er nieuw leven uitspruit, als teken van hoop na menselijk lijden.

Stellingen met oranje doek

Vandaag zijn al die kunstwerken er nog niet, er staan alleen nog maar een paar zeven meter hoge, houten stellingen waar later feloranje doek overheen zal worden gespannen. Bij de ingang heeft Siebe Tettero, vormgever van de tentoonstelling, een plattegrond uitgerold. Hier, wijst hij, komt de boom van Ai Weiwei. Rechts daarvan, in het hoogkoor, nog twee bomen: Wish Trees, ook van Yoko Ono. Daar weer achter, in de kapellen: geboorte, ommekeer, verlichting, eerste leerrede en overlijden, de vijf levensfasen van Boeddha. Bij ‘ommekeer’, het moment dat hij inziet dat het leven lijden is: More Wrong Things van de Amerikaanse Carolee Schneemann, een installatie die refereert aan de Vietnamoorlog. Bij ‘overlijden’: Pillows for the dead van de Japanse Rei Naito, een klein, doorzichtig kussentje van zijde-organza waar de ziel op kan rusten.

En kun je nu nog door de hele ruimte kijken, straks hangen er meterslange, gekleurde voiles over de trekstangen die overal in de kerk op tien meter hoogte aan de pilaren zijn bevestigd. Voiles in de kleuren van boeddhistische gebedsvlaggen worden het, witte, rode, groene, gele en blauwe. Daar loop je doorheen van het ene deel van de tentoonstelling naar het volgende, alsof je wandelt door nevelflarden in een herfstbos.

Hoge bomen, felle kleuren, grote doeken. Siebe Tettero (59): „Dat moet wel, als je het op wilt nemen tegen zo’n immense ruimte.”

Hij is kunsthistoricus en architect, eerder organiseerde hij voor de Nieuwe Kerk de tentoonstelling Passie voor perfectie, over islamitische kunstschatten (zoals de kerk ook tentoonstellingen had over christendom en jodendom). En hij is boeddhist, reden waarom de Nieuwe Kerk opnieuw aan hem dacht, nu voor een tentoonstelling over Boeddha.

Links: Thangka: levensscène van de Boeddha, Tibet, 19de eeuw, uit de persoonlijke bezittingen van de Dalai Lama. Rechts: ‘Boeddhabeeld voor een spiegel’ van Michelangelo Pistoletto.
Foto’s Simon Lee Gallery/Leo Hol

Hij aarzelde niet, zegt hij, maar er was wel een voorwaarde: „Een tentoonstelling over de verschillende vormen van boeddhisme zou ik hebben geweigerd. Het zijn allemaal prachtige culturen, met mooie, eigen rites, maar daar zijn al zo veel tentoonstellingen over gemaakt. Dan is het van: dit beeldje komt hiervandaan, dat komt daarvandaan. Ik wilde het alleen doen als we het verhaal terug zouden brengen naar de essentie.”

Daarover straks meer, eerst even over Tettero zelf. Wat betekent het boeddhisme voor hem?

„Ik ben lang geleden begonnen als zenboeddhist, maar dat was niks voor mij. Dan zijn er allemaal regels waar je je aan moet houden, hoe je zit, hoe je mediteert, de manier waarop je ademhaalt. Nu beoefen ik een vrijere, praktischer vorm: vipassana. Voor mij gaat het erom dat je het leven benadert als een ontdekkingstocht: hoe opener je staat tegenover de dingen zoals ze zich aandienen, hoe meer zich op je pad zal voordoen. Ik ben daar nu een jaar of twintig mee bezig, het is een prettige manier van leven.”

En hoe zien we die opvattingen terug in de tentoonstelling? Wat is de essentie van Boeddha’s verhaal?

„Dat is wat hij ondervond en daarna onderwees: dat je verlichting alleen ontdekt door je bewust te worden van het hier en nu.” En, belangrijk voor de tentoonstelling: „Die ontdekking ervaar je niet door te kijken naar eeuwenoude beelden, hoe imposant en belangwekkend die ook zijn. Antieke beelden tonen de geschiedenis, met deze tentoonstelling wil ik het leven laten zien zoals het nu is.”

Rolschildering van de Dalai Lama

Niet dat er geen oude beelden zullen zijn, daarvan zijn er straks enkele tientallen, verspreid opgesteld door de hele kerk. Behalve van de Vereniging van Vrienden der Aziatische Kunst komen die bijvoorbeeld uit het Wereldmuseum in Rotterdam en het Victoria&Albert Museum in Londen. En uit particuliere collecties, waaronder een negentiende-eeuwse thangka van de Dalai Lama, een Tibetaanse rolschildering met scènes uit Boeddha’s leven.

Maar de antieke beelden gaan samen met hedendaagse kunstwerken, „omdat die je de boeddhistische inzichten laten ervaren”. Tettero: „Het zijn vaak pogingen van kunstenaars om je bewust te maken van dat hier en nu: wat hoor je, wat zie je, hoe adem je.” Zoals Allan Kaprow doet, de Amerikaanse hippie-kunstenaar van wie 1 Drawing based upon Breath te zien zal zijn. Of neem, zegt hij, het Boeddhabeeld voor een spiegel van de Italiaanse Michelangelo Pistoletto: „Daarin zie je dat het leven één grote reflectie is, alles wat erin gebeurt leert je iets over jezelf.”

‘Three-Mounds’, hier op een tentoonstelling in Duitsland, van Yoko Ono.Foto’s Wereldmuseum Rotterdam/Erik en Petra Hesmerg, Simon Lee Gallery, London/Hong Kong

En vooral was de boom belangrijk: „Tijdens het beroemde moment dat hij zijn hand op de aarde legt natuurlijk, maar ook op andere momenten. Die boom is er gewoon altijd. Dat wist ik ook niet, maar daar kom je achter als je het gaat onderzoeken. Hij werd eronder geboren, groeide er in de paleistuin onder op, gaf onderricht in parken.”

Maar niet alleen het verhaal doet er toe, „ook is het belangrijk dat je leert mediteren”. Dus is er straks een deel van de kerk dat het zonder kunstwerken gaat stellen. In de meditatieruimte, die zal worden omsloten met witte, metershoge voiles, zullen tatamimatjes, dekens en kussens komen te liggen. Als je wilt, kun je er ook meditatieles volgen. Siebe Tettero is één van de mensen die de lessen gaat geven.

Is deze tentoonstelling belangrijker voor hem dan andere? Tettero: „Ja, dat geloof ik wel. Ik mediteer iedere dag, elk jaar ga ik een keer op stilteretraite. En als ik één ding heb geleerd van het boeddhisme, dan is het dat alles met alles verbonden is. Dat is wat hier nu gebeurt.”

Zoals ook bij de officiële opening deze zaterdag van Het leven van Boeddha, de weg naar nu, die zal worden verricht door de Dalai Lama. De beroemde boeddhist zal gaan zitten onder de boom van Ai Weiwei, bij zijn eigen, antieke thangka.

Het leven van Boeddha, de weg naar nu, 16 sept t/m 3 febr in de Nieuwe Kerk, Dam, Amsterdam. Dagelijks van 10-17 uur. Inl.: nieuwekerk.nl

    • Gretha Pama