Symbolische lijnen op oeroude steen

Archeologie Na ingekraste lijnpatronen is nu ook een getekend abstract patroon gevonden, met een okerpotlood, 73.000 jaar oud.

Okertekening op (afgebroken) Blombossteentje, onder: reconstructie. Illustratie d'Errico/Henshilwood/Nature

Het is maar een steentje van nog geen vier centimeter, maar op een zorgvuldig vlak gemaakte zijde ervan staat wel de oudst bekende tekening: een abstract patroon van negen strepen, gemaakt met een ‘potlood’, 73.000 jaar oud. De uitzonderlijke vondst getuigt zo van vroeg menselijk symbolische denken en is gevonden bij opgravingen in de Blombosgrot in Zuid-Afrika. De vondst, door onder meer de bekende archeologen Christopher Henshilwood en Francesco d’Errico, is woensdag gepubliceerd in Nature. De tekening werd pas gezien bij nadere inspectie, toen de steen al met water was afgespoeld. De oker zit dus vrij stevig op de steen.

Gegraveerde (ingekraste) vergelijkbare patronen zijn uit deze periode al langer bekend. In dezelfde Blombosgrot werd al eind jaren negentig een blok oker gevonden (circa 77.000 jaar oud) met daarop een lijnen-gravering. De publicatie daarvan baarde in 2002 groot opzien: voor het eerst was toen onmiskenbare kunst gevonden van ver vóór de beroemde Laat-Paleolitische Revolutie. Die speelde vanaf circa 45.000 jaar geleden in Europa: de tijd van de schitterende figuratieve rotstekeningen en beeldjes. De laatste jaren worden meer bewijzen van veel oudere ‘symbolische artefacten’ gevonden, met als grootste extreem een door een mensachtige bekraste mossel uit Trinil, Java: ruim 400.000 jaar oud.

Homo sapiens

De huidige vondst bevestigt, zoals Henshilwood en d’Errico schrijven in Nature, dat ‘tekenen deel uitmaakte van het gedragsrepertoire van de vroege Homo sapiens-groepen die rond 73.000 jaar geleden leefden in Zuid-Afrika’. En waarschijnlijk is die teken-gewoonte ook wel ouder. Want vergelijkbare geometrische lijnpatronen zijn gekrast (en dus niet getekend) in stukjes oker van 100 duizend jaar oud, gevonden in dezelfde Blombosgrot. Uit die tijd zijn in de grot ook resten gevonden van vloeibare okermengsels in schelpen van de zeeoorslak. „Mogelijk werd er in de Blombosgrot al geschilderd sinds 100.000 jaar geleden”, concluderen de archeologen. Maar zeker is dat niet, want het felrode oker dat zorgvuldig verzameld werd in de schelpen hoeft niet perse te zijn gebruikt voor kunstzinnige doelen. Het kan óók gebruikt zijn als zonnebrandcrême. Of lijm.

Okertekening op (afgebroken) Blombossteentje, onder: reconstructie. Illustratie d'Errico/Henshilwood/Nature

De duidelijke doelbewustheid van de nu gevonden tekening is daarom cruciaal. De archeologen hebben in experimenten uitgeprobeerd hoe de lijnen op de steen kunnen zijn gemaakt: met een kwastje met dunne of dikke ‘verf’ of een los stuk oker (een oker-potlood), al dan niet aangepunt. Een aangepunt stuk oker gaf een vrijwel identiek resultaat – en dat experiment leidde ook tot de conclusie dat bij het wassen van de steen waarschijnlijk veel ‘los’ oker uit de lijnen is weggespoeld. De dikkere streep (midden rechts) is waarschijnlijk gemaakt door een paar keer flink heen en weer te krassen. Aan de rechterkant is over het breukvlak van de steen heen getekend, maar aan alle andere kanten van de steen lijken de lijnen te zijn afgebroken.

Uit verschillende richtingen waarin de lijnen zijn gemaakt, leiden de archeologen verder af dat de steen bij het tekenen waarschijnlijk tenminste een keer is gedraaid. Of de vlakke zijde van de steen speciaal voor de tekening zo vlak is gemaakt lijkt onwaarschijnlijk. Uit microscopisch onderzoek van het oppervlak werden buiten de lijnen ook nog minieme resten van oker aangetroffen die wijzen op eerder gebruik als wrijfsteen voor oker.

Welke functie of betekenis het lijnpatroon had is niet meer te achterhalen. Het is wel opvallend dat er in Zuid-Afrika tussen 100.000 en 70.000 jaar geleden vergelijkbare lijnpatronen zijn gemaakt. In het algemeen worden dit soort signalen wel als markering van groepsidentiteit gezien, maar of de in Zuid-Afrika te onderscheiden genres (schuin gekruiste lijnen, vertakte lijnen, lijnen in rechte hoeken) toevallig of expres zijn, is volslagen onduidelijk.

    • Hendrik Spiering