Opinie

    • Lotfi El Hamidi

Op de foto met Jihadi John

Een macabere kunstattractie afgelopen weekend in Enschede. Tijdens het jaarlijkse Gogbot, een meerdaags artistiek festival rondom de Oude Markt, konden bezoekers hun hoofd door een gat in een bord steken. Op de voorkant van het bord: IS-beul Jihadi John, met naast hem een gevangene gekleed in oranje overall die op het punt staat onthoofd te worden. Op de plek van diens hoofd – naar het schijnt dat van journalist James Foley – zit het gat. Mensen kunnen een foto laten maken van hun eigen hoofd door dat gat.

Ophef, niet alleen online maar ook in de gemeenteraad van Enschede, waar een oproep werd gedaan aan burgemeester Van Veldhuizen om het kunstwerk onmiddellijk te verwijderen. Het werk mocht blijven staan: volgens de burgemeester zijn er geen wetten overtreden.

Anne Bothmer (22), de kunstenares achter het werk, is bereid met mij te praten. Dat de commotie zo heftig zou zijn had ze niet verwacht, zegt ze, al begrijpt ze waarom mensen verontwaardigd zijn. „En die reactie is weer onderdeel van mijn werk.”

Onder de titel ‘Fantoompijn’ wil Bothmer vraagtekens zetten bij het collectief slachtofferschap in het Westen. „Ik vond het merkwaardig dat we aanslagen zoals die in Parijs op afstand aanschouwen en vervolgens pretenderen alsof het een aanslag is op ons allemaal”, legt ze uit. „We bekijken het op onze telefoon en vervolgens gaan we een kopje koffie drinken en zijn we het weer vergeten. Dan snap ik niet waarom mensen zich zo betrokken voelen. Zijn we toeschouwers of zijn we daadwerkelijk slachtoffers?”

Ik moet aan historicus Rob de Wijk denken die terrorisme een wrede vorm van straattheater noemde; als mensen niet kijken, is de act niet geslaagd. Ook wij hebben invloed op de dynamiek van terreur, en medeleven dreigt met hashtags als ‘Pray for…’ [vul hier de getroffen plaats in] triviaal te worden.

Maar wacht even: op het bord zien we geen aanslag, maar een naderende executie. En mensen steken, soms glimlachend, hun hoofd door dat gat. Is hier geen sprake van ordinaire lijkenpikkerij? Van leedvermaak? Wat stelt de kunstenares hiermee eigenlijk aan de orde?

Je zou het een psychologisch experiment kunnen noemen, zegt Bothmer. „Wat gebeurt er met mensen als ze het doek zien of foto’s ervan maken? Ik zag vaders die hun kinderen achter het bord lieten staan. Het laat zien hoe beeldcultuur consumptie is geworden en hoe de pijn niet echt ervaren kan worden als je geen slachtoffer bent.”

Is relativeren of ironiseren het antwoord op terrorisme? Misschien is er inderdaad iets mis als we lachend ons hoofd door dat gat steken, maar het is wel herkenbaar en gênant. En dat schuurt. Maar kunst mag dat, hoe smakeloos of pijnlijk ook.

Lotfi El Hamidi (L.elHamidi@nrc.nl, @Lotfi_Hamid) schrijft op deze plek een wisselcolumn met Tom-Jan Meeus.
    • Lotfi El Hamidi