Naar een ‘nieuwe Europese soevereiniteit’. Maar hoe?

Jean-Claude Junckers ‘Staat van de Unie’

Het goede voorbeeld zijn voor andere landen, dat was de rol waarbij Europa zich altijd goed voelde. Maar in een wereld waarin verhoudingen zijn verhard, is dat niet langer genoeg. De EU moet daarom in alles een echte machtsfactor worden, zegt Commissie-voorzitter Juncker.

Nog maar een fractie van de wereldbevolking woont in Europa, Europese economieën zijn te klein om zich afzonderlijk in de wereldtop te handhaven en volgend jaar is na het vertrek van het Verenigd Koninkrijk uit de Europese Unie nog maar één Europese lidstaat vast lid van de VN-Veiligheidsraad. Europa dreigt klein en eenzaam te worden in de nieuwe wereld. Zeker nu na anderhalf jaar Donald Trump het besef is ingedaald dat ook Amerika even geen betrouwbare bondgenoot meer is.

Tenzij…

Tenzij Europa de krachten bundelt en beter gaat vechten voor het eigen belang. Dat is de oproep die Jean-Claude Juncker woensdag deed in de Staat van de Unie die hij als voorzitter van de Europese Commissie jaarlijks uitspreekt. „Europa is te klein om de ene dag in tweeën verdeeld te raken en de andere dag weer in vieren”, zei hij. Als Europa een rol van betekenis wil spelen in de wereld, zei hij, moet het één zijn.

Meestal valt aan zo’n oproep over internationale politiek weinig eer te behalen voor een Commissie-voorzitter die meer Europese eenheid wil. Er zijn weinig terreinen waarop Europese hoofdsteden zo stevig vasthouden aan nationale belangen en tradities.

Volgens Juncker is dat een luxe die Europa zich nu niet meer kan veroorloven. Hij bepleit een Europese ‘Weltpolitikfähigkeit’: Europa moet een factor worden in de wereldpolitiek. In het Frans en Engels vertaalt hij dit als „de soevereiniteit” van Europa.

Lees ook: ‘Team-Juncker’ wist Europa geen nieuw elan te geven

Dat is nieuwe taal voor een soft power als de Europese Unie. Het goede voorbeeld zijn, aantrekkelijk zijn: dat was lang de rol waar Europa zich wel goed bij voelde.

Armere landen kunnen rekenen op geld, maar ook op eisen en hulp op het gebied van onder meer mensenrechten, stabiel bestuur en een georganiseerde, multilaterale aanpak van problemen als klimaatverandering, internationale terreur en oorlog.

Dat is niet langer voldoende, vindt Juncker. Een ‘global payer’ zijn maakt Europa nog geen ‘global player’, zei hij woensdag. Niet dat het helemaal voorbij is met de goede bedoelingen. De Europese Commissie wil nog altijd dat Europa zich manifesteert als een „continent van openheid en tolerantie”. Het mag geen Fort Europa worden, „dat de rug keert naar de wereld en hen die lijden”.

Nu zoekt Europa al enige tijd naar nieuwe banden in de wereld. Zoals met Japan, waarmee Europa bijna een nieuw handelsakkoord heeft. De Commissie heeft onderhandeld, alleen de regeringsleiders en het Europees parlement hoeven in te stemmen.

Nog in de steigers staat het ‘partnerschap’ dat Europa wil sluiten met Afrika, onder meer over het bevorderen van werkgelegenheid daar. Inderdaad een kwestie van eigenbelang: in juni bespraken de Europese leiders nog hoe afspraken met Afrikaanse landen moeten helpen om migratie te beperken. Tegelijk hecht Europa, als conglomeraat van voormalige koloniale machten, eraan dat het dit keer een partnerschap wordt „op grond van gelijkwaardigheid”.

Naast deze zaken deed Juncker woensdag nog meer voorstellen om Europa één stem te geven. Wat zijn de opdrachten en hoe haalbaar zijn ze?

  1. Zet de euro in als machtsinstrument

    De euro belangrijker maken in de wereldhandel – te beginnen in Europa zelf.

    Hoe worden Europese vliegtuigbouwers betaald door hun opdrachtgevers in Europa? In dollars natuurlijk. Dat is immers de sterkste munt in de wereldhandel.
    Juncker wil af van deze vanzelfsprekendheid. „De euro moet het instrument worden van de nieuwe soevereiniteit van Europa”, heet dat in het Junckeriaans.
    Deels komt die wens voort uit frustratie over de Amerikaanse macht om Europese bedrijven af te houden van handel met Iran, terwijl Europa wil vasthouden aan het nucleair akkoord dat sancties overbodig maakte.

    Energie wordt bij de Commissie genoemd als een van de terreinen waar meer handel met partners buiten de Europese Unie in euro’s zou kunnen verlopen. Slechts twee procent van de Europese energie-import komt volgens de Commissie uit de VS, maar negentig procent van de handel in olie gaat in dollars. De Commissie wil eind dit jaar met ideeën komen om dat te doorbreken. Stel je voor dat Rusland bereid zou zijn zich in euro’s te laten betalen.

    Is dat haalbaar?

    Vicevoorzitter Frans Timmermans opperde woensdag woensdag in Straatsburg dat misschien te denken valt aan wetgeving die dit stimuleert. Probleem is dat de valuta op de internationale kapitaalmarkt niet worden gereguleerd door wetten, maar door de markt zelf. Slecht doet de euro het niet op die markt: het is na bijna twintig jaar mondiaal de tweede munt, na de dollar.

    Maar het gat met de dollar blijft groot. De Franse ECB-bestuurder Benoït Coeuré analyseerde al enkele jaren geleden dat de omvang van de economie en stabiliteit van een munt cruciale criteria zijn bij de keuze voor de munt waarin wordt betaald, gefactureerd en geleend.
    De Europese autoriteiten kunnen dus niet direct meer handel in euro’s afdwingen, of bedingen bij handelspartners. Wel kunnen ze proberen de stabiliteit van de munt te ondersteunen en de kapitaalmarkt van de eurozone te verdiepen. Daarmee is Europa weer terug bij de dagelijkse werkelijkheid: hervormen, hervormen, hervormen.

    De Europese Commissie hoopt dat de lidstaten het eind dit jaar in elk geval eens zijn over enkele van die hervormingen van de eurozone – met name over de ‘backstop’, de achtervang voor het recent opgetuigde reddingsfonds voor banken, als het echt misgaat.

  2. Zorg voor eensgezindheid over migratie

    Als Europa het lot in eigen hand wil nemen, hoort beheersen van migratie daar zonder meer bij.

    Niet alleen om de politieke gevoeligheid, maar ook omdat alleen al door de bevolkingsgroei in Afrika in tijden van klimaatverandering nog veel druk om naar Europa te verhuizen zal ontstaan. „Migratie is een fenomeen dat nog generaties bij ons zal zijn”, lichtte Commissie-vicevoorzitter Timmermans toe.
    Het meest in het oog in Junckers plannen springt de versterking van de Europese grensbewaking. In 2016 kwam er een agentschap, de Europese Grens- en Kustwacht. Nu ‘leent’ het agentschap personeel van nationale diensten, zo’n 1.300 mensen. Per 2020 moet de Europese grenswacht beschikken over een eigen korps van 10.000 man.

    Volgens de Commissie moet het agentschap de nationale diensten ondersteunen en wordt het ingezet op verzoek van lidstaten. De Europese grenswachten krijgen volledige bevoegdheid, net als de nationale grensbewaking.
    Sommige betrokkenen in Brussel hopen dat Junckers plan de opmaat vormt naar een verdere ‘federalisering’ van de bewaking van de buitengrenzen. Naast de grensbewaking wil Juncker dat ook de asielprocedure wordt verbeterd.

    Is dat haalbaar?

    Zodra het op praktische uitvoering aankomt, is overeenstemming tussen de EU-lidstaten over migratie is ver te zoeken. Maar volgens Juncker heeft het geen zin om zich bij de polarisatie neer te leggen. „We kunnen niet blijven kibbelen over ad hoc oplossingen, iedere keer dat een nieuw schip arriveert.”

    De tijd dat grenzen net als banken geheel onder Europees toezicht staan is nog ver. In de praktijk moet de Commissie de lidstaten meekrijgen om de Europese dienst sterk genoeg te maken. Ze moet niet alleen over eigen personeel beschikken, maar ook materieel, zoals vliegtuigen en schepen. De uitbouw van de Europese grenswacht zou tot 2020 1,3 miljard euro kosten. In de volgende begroting, voor 2021-2027, moet 11,3 miljard worden vrijgemaakt. Of de lidstaten met dat budget instemmen, is nog de vraag. Heikel blijft de ‘verdeling’ van de asielgerechtigde migranten, waar de Commissie aan wil vasthouden.

  3. Geef Europa één stem in de wereld

    Als Europa zijn eigenbelangen in de wereld nog wil verdedigen, moet het met één stem spreken, zegt Juncker.

    China en Rusland; die landen weten hoe Europa werkt: als je Europa verdeelt, kun je meer winst boeken. Ze doen dus het liefst zaken met lidstaten afzonderlijk. Met Trump heeft ook Amerika nu een president van die school.
    Voor Europa is dat steeds meer een bedreiging. Juncker wees op de westelijke Balkan, waar landen als Rusland en Turkije (hij noemde ze niet bij naam) hun invloed aanwenden. Intussen lukte het de Unie niet één koers te vinden.

    In juni spraken de Duitse bondskanselier Merkel en de Franse president Macron op het Duitse slot Meseberg af dat ze in het Europese buitenlandbeleid daarom meer ruimte willen voor besluiten zonder unanimiteit. De Europese Commissie sloot zich daar woensdag bij aan. Het zou moeten leiden tot „een meer rationele” besluitvorming en het minder makkelijk moeten maken voor onwillige landen om achterover te leunen met een dreigend nee.

    Is dat haalbaar?

    Niemand verwacht dat Europa morgen of volgend jaar opeens wél op alle dossiers één stem heeft tegenover Rusland of in het Midden-Oosten. De hoop is gevestigd op kleine stappen. Unanimiteit over buitenlandbeleid hoeft voor de Commissie niet meteen voor alle onderwerpen te verdwijnen. Als voorbeeld om mee te beginnen worden Europese besluiten over thema’s als mensenrechten genoemd.

    Maar wat als landen helemaal niet geïnteresseerd zijn in „rationele discussie” en compromissen? Juncker denkt dat niet alleen politici, maar ook de Europese burgers gevoeliger zijn geworden voor het Europese belang om op eigen benen te staan. Dat moet helpen.
    Dat zei hij enkele uren voordat het Europees parlement een strafprocedure in gang zette tegen de Hongaarse premier Viktor Orbán wegens het schenden van Europese grondbeginselen. Dat was het weer even voor de oproep tot eenheid.

Lees ook de column van Caroline de Gruyter: Geo-economie: het nieuwe oorlogvoeren, waarin ze stelt dat Europa internationaal permanent onder haar capaciteit bokst omdat ze monetair een nul is. Doen we daar wat aan, en dan staan we politiek een heel stuk sterker.
    • Tijn Sadée
    • René Moerland
    • Lisa Dupuy