Recensie

Martin Luther King liet zich niet verleiden tot haat

Theater In The Mountaintop voert Martin Luther King op de laatste avond van zijn leven een indringend gesprek over zijn idealen. „Waarom zou je mensen die jou willen lynchen liefhebben?”

Joy Wielkens en Dennis Rudge als Camae en Martin Luther King in The Mountaintop. Foto Andreas Terlaak

Bij zijn laatste speech, op 3 april 1968, op de avond voor hij werd vermoord, vertelde Martin Luther King dat hij werd bedreigd. Maar het maakte hem niet uit wat er met hem gebeurde, „because I’ve been to the mountaintop”. Net als Mozes in de Bijbel, die van God een blik op het Beloofde Land mocht werpen dat hij nooit zou bereiken. Net als iedereen zou hij graag een lang leven leiden, zei King. Maar hij maakte zich geen zorgen, want God had hem de berg op laten gaan.

En met een stemverheffing die kenmerkend was voor zijn redenaarsstijl riep King: „And I’ve looked over. And I’ve seen the promised land. I may not get there with you. But I want you to know tonight, that we, as a people, will get to the promised land!”

Zijn ontijdige dood de volgende dag – hij was pas 39 jaar oud – geeft deze speech een extra dimensie. Niet eens vanwege de voorspellende waarde: King leefde al vele jaren met de dreiging dat hij vermoord zou worden. Dat het zijn laatste speech is, ontroert. Je voelt opnieuw de overweldigende kracht van zijn redenaarstalent en het optimisme dat hij als geen ander belichaamde.

Die avond in Memphis sprak hij zoals altijd eloquent, met een emotioneel vuur en een poëtisch talent die je kippenvel bezorgen. Met zijn fraaie, diepe bariton strooit hij met gebeeldhouwde zinnen en door de Bijbel geïnspireerde metaforen. Heb vertrouwen, zei hij, want van uit een „mountain of despair” viel „a stone of hope” te hakken. Zijn favoriete metafoor is dat hij zou strijden totdat „justice runs down like water, and righteousness like a mighty stream”.

Zijn ‘I have a dream’-speech is de beroemdste redevoering van de twintigste eeuw, maar dat was niet de enige keer dat hij zijn publiek betoverde.

De laatste minuut van de ‘Mountaintop’-speech van Martin Luther King:

Dit jaar is dominee King vijftig jaar dood. Dat was aanleiding voor regisseur Teunkie van der Sluijs en acteurs Dennis Rudge en Joy Wielkens om het Amerikaanse toneelstuk The Mountaintop van Katori Hall in Nederland op te voeren. Van der Sluijs was regieassistent bij de eerste Londense productie in 2009, die het tot West End schopte en schrijver Katori Hall de prestigieuze Olivier Award voor beste nieuwe toneelstuk bezorgde. Op Broadway speelde het daarna met Samuel L. Jackson in de hoofdrol.

In The Mountaintop beschrijft Hall de (fictieve) ontmoeting tussen Martin Luther King en het zwarte kamermeisje Camae. Op de avond na de speech in Memphis, zijn laatste avond, in zijn hotelkamer raken ze aan de praat. De jonge vrouw vraagt zich onder meer af of Kings geweldloze strijd wel de beste tactiek is om gelijke rechten voor zwarte mensen zoals zij af te dwingen.

In de foyer van theater De Meervaart in Amsterdam vertellen de drie initiatiefnemers waarom ze deze voorstelling zo graag willen maken. Wielkens, die Camae vertolkt: „Ik vind het mooi dat Martin Luther King centraal staat als mens en niet als heilige.” Hall toont een man die we niet zo goed kennen, behalve van zijn speeches en idealen. Hij is charmant én ijdel, begaan met zijn gezin, maar ook dol op vrouwelijk schoon.

Beeld van de ‘Mountaintop’-speech:

Regisseur Teunkie van der Sluijs houdt van de manier waarop het persoonlijke en politieke elkaar afwisselen en overlappen. „Je ziet de twijfels, de ambities en de obstakels van King, maar ook die van Camae. Voor mensen als zij zet King zich in: een vrouw die dagelijks de segregatie aan den lijve ondervindt. Het stuk zoomt ook in op het Amerika van de jaren zestig, waarin de burgerrechtenbeweging een enorme verandering in de maatschappij teweegbrengt.”

Protestmarsen

Martin Luther King was een van de leiders van de beweging die ijverde voor gelijke rechten voor zwarte burgers. De eerste succesvolle aanzet werd gedaan door Rosa Parks, die in 1955 weigerde om volgens de racistische Amerikaanse regels haar zitplaats in de bus af te staan aan een witte man. Haar arrestatie werd gevolgd door een boycot van de stadsbussen (in Montgomery), mede onder leiding van King. Jaren van protestmarsen volgden, waarbij zwarte demonstranten werd tegengewerkt, bespuugd, geslagen, gearresteerd en vermoord. Ook King werd, ondanks zijn ingetogen temperament en zijn stijlvolle, dure pakken, meermalen in het gezicht gestompt en in de gevangenis gegooid.

Lees ook: In Memphis hebben ze Martin Luther King nog steeds hard nodig

Het verzet van de zwarte bevolking resulteerde in twee cruciale, door president Lyndon B. Johnson ondertekende wetten. De Civil Rights Act van 1964 verbood discriminatie en rassenscheiding op scholen, op het werk en in het openbare leven. Een jaar later werd de Voting Rights Act aangenomen, die rassendiscriminatie bij het stemmen verbood. King had daar, mede door zijn contacten met Johnson, een belangrijke rol in gespeeld. Op 28 augustus 1963 hield hij in Washington zijn ‘I have a dream’-speech en in december 1964 kreeg hij de Nobelprijs voor de Vrede, die zijn succes en statuur bevestigde.

Foto Andreas Terlaak

Toch zien we in The Mountaintop deze zwarte leider als een gekwelde ziel, zegt Dennis Rudge, die King speelt. „Als leider, als man van God en als persoon voelde hij zich verplicht in het geweer te komen tegen de apartheid, de segregatie. Maar hij worstelt met zijn angsten en dromen, en met de tegenstand die hij ondervindt, ook in eigen kring, omdat hij geweldloosheid predikt.” De wetten hebben het racisme niet doen verdwijnen. Rudge denkt niet dat King zijn aanpak zou hebben aangepast. „Als King vandaag nog zou leven, zou hij op dezelfde manier ageren als vijftig jaar geleden.”

King veranderde wel vanaf 1965. Hij ging zich inzetten voor alle onderdrukten. Rudge: „Niet alle zwarte mensen begrepen dat. Velen dachten: ‘Onze kinderen worden gelyncht, onze broers en zussen hangen aan bomen. Dus wij even eerst.’ Maar King zei: ‘Heb je naaste lief.’ Dat conflict zie je terug in het gesprek met Camae. Dat thema is de kracht van het stuk. King en Camae zijn tegenpolen en dat clasht, dat knettert.”

Tegenstem

Het toeval wil dat beide acteurs zich persoonlijk goed kunnen vinden in de standpunten van hun personages. Rudge gelooft in de samenwerking tussen wit en zwart die King voorstaat. Wielkens begrijpt Camae wel: „Waarom zou je mensen die jou willen lynchen liefhebben? Ik heb daar geen ruimte voor in mijn hart. Wat ik wil is uit die verdomde put van racisme geraken en vrijheid voor me and my people. Het is goed dat Camae die tegenstem vertolkt. Het is Camae die zegt: ‘Het is misschien de enige manier om witte mensen te laten luisteren’.”

Wielkens twijfelt even of ze het moet zeggen en zegt het dan: „Soms is geweld onvermijdelijk en noodzakelijk. Tegen de zwarte mens wordt al honderden jaren extreem veel geweld gebruikt. Het verbaast me eigenlijk dat zwarte mensen dat zo weinig met geweld hebben beantwoord.”

Meer dan tot geweld roept Camae op tot een scheiding der rassen. Zwarte mensen moeten zich richten op het stichten van een eigen natie. Wielkens: „Ze zegt dat we ons niet steeds moeten bezig houden met De Ander. Daar zit een diepe kern van waarheid in. Ook ik, Joy, ben al 38 jaar bezig met die ander. Je kan de ander niet uitzetten. Als je zoals ik opgroeit in Nederland is er altijd een stemmetje: ‘Ik doe dit, maar wat zouden de witte mensen daarvan denken?’”

Wielkens: „Als ik in een winkel kom, ben ik me ervan bewust dat ze naar me kijken of ik mogelijk iets ga stelen. Dat kan ik niet uitzetten.” Ze denkt dat Camae ook last heeft van die opdringerige, ongevraagde stem. „Haar verlangen is om de kracht te hebben om die knop te kunnen uitschakelen.”

Constante dreiging

Het gesprek brengt beide personages wel van hun stuk, zegt Van der Sluijs. Hun opvattingen bewegen naar elkaar toe. Wielkens: „Essentieel is de constante dreiging dat iemand je het leven kan ontnemen en daar niet voor wordt gestraft. Camae beseft dat King dezelfde angst heeft. Net als zij is hij een dier dat zijn leven lang is opgejaagd. Dat doet haar haten, terwijl hij vredelievend blijft. Dat maakt hem een groots man.”

King was vredelievend, maar niet toegeeflijk. Zijn idealisme was onverbiddelijk, zegt Rudge, die de afgelopen tijd veel naar zijn speeches luisterde en genoot. „In eerste instantie voel ik bewondering, net als bij Obama. Om het gemak waarmee hij zijn woorden kiest en ideeën overbrengt. En om de rust die hij neemt om woorden te poneren en klanken op te rekken.” En die bariton, gaan we die horen? Rudge: „Mijn stem zit hoger. Als ik in de rol van King stap, dan laat ik mijn stem dalen. Maar die bariton is niet te imiteren.”

De beroemde ‘I have a dream’-speech in z’n geheel:

Wielkens: „Ik krijg ook kippenvel als ik hem hoor. Iedereen denk ik. Ik heb me wel afgevraagd waarom zijn redes me zo emotioneren en waarom je elk woord lijkt te horen dat hij zegt. Het is omdat je voelt dat het waar is wat hij zegt. Zijn manier van spreken heeft een stuwing die de betekenis van de woorden benadrukt en openlegt. Die zuivere waarheid spreekt direct je hart aan. Zijn spreken is ook theatraal – stemverheffingen, versnellingen – en hij is een preker, maar elk woord is zo goed gekozen en doelmatig dat hij je als het ware in de houdgreep neemt. Je voelt dat hij het nodig vindt dat je echt hoort wat hij zegt. Die noodzaak willen we ook in de voorstelling voelbaar maken.”

The Mountaintop. Productie De Meervaart en Senf Theaterpartners. Première 16/9, De Meervaart, Amsterdam. Tournee t/m 14 december. Inl: themountaintop.nl
    • Ron Rijghard