Lara Croft is feministisch rolmodel met gevoel

Game Met ‘Shadow of the Tomb Raider’ komt voorlopig een einde aan de avonturen van Lara Croft. De sexy actieheldin verwierf wijdere broeken, meer dan één gezichtsuitdrukking en een geweten.

De Amerikaanse actrice Angelina Jolie gaf haar in de speelfilm een gezicht, de Britse actrice Keeley Hawes gaf haar in de games een stem. Het personage Lara Croft is na elf Tomb Raider-games en vele spin-offs niet meer weg te denken uit de gamewereld. Maar na 14 september houdt Lara het schatjagen voorlopig toch voor gezien. Met het verschijnen van Shadow of the Tomb Raider komt er einde aan de ‘tweede tijdperk’-games die producent Crystal Dynamics vanaf 2011 lanceerde.

Het personage was in de jaren negentig perfect eye candy voor mannelijke gamers, zo stelde de Britse media-professor Helen Kennedy in 2002. Maar ook toen kon je, aldus Kennedy, haar zien als feministisch symbool. Waar je als speler lange tijd alleen voor mannelijke protagonisten kon kiezen, speel je in Tomb Raider uitsluitend vanuit de belevingswereld van een vrouw. Lara klimt, vecht, rooft zeldzame objecten van verborgen plekken, en doet daarmee niet onder voor een mannelijke actieheld. Vrouwelijke spelers herkenden zich voor het eerst in een personage.

Van het originele spel uit 1996 werden naar schatting ruim zeven miljoen exemplaren verkocht, wat Tomb Raider een plek gaf in de top tien van best verkochte spellen uit dat jaar. Game-experts wijdden die populariteit niet aan de opzet van het spel (puzzels oplossen en vechten) maar aan de verschijning van het personage: „Het kloppend hart van het spel is een vrouwelijk fantasiefiguur. Haar uitdagende rondingen zijn even belangrijk voor het spel als de tombes die ze leeg rooft”, zo vatte de documentaire Lethal & Loaded uit 2001 het samen. Voor mannelijke gamers was Croft met haar lange bruine haar, weelderige figuur en zwoele stem de ideale vriendin: „Ze is er altijd voor je”, merkte een mannelijke fan in dezelfde documentaire op.

Door mannenogen

Voor feministen was de ogenschijnlijke tegenstelling tussen Lara’s sensuele voorkomen en vrouwelijke kracht destijds moeilijk te verenigen. Een personage dat eruit zag als Croft kon volgens de oude school niet feministisch zijn. Croft mocht dan wel met twee pistolen in haar hand het gevecht aan gaan, de speler bekeek het personage uitsluitend door een mannelijke lens (door filmcriticus Laura Mulvey in 1975 geduid als de male gaze). Lara’s schepper Toby Gard had van haar echter nooit een Playbol-model willen maken. Het personage moest volgens hem „het hoofd koel houden” en „altijd de controle hebben.”

Ondanks Crofts grote mannelijke fanbase, kwam er aan het succes van de eerste generatie Croft-spellen een einde. De Amerikaanse ontwikkelaar Crystal Dynamics had samen met het Canadese Eidos Montreal het stokje inmiddels overgenomen, maar de verkoop van nieuwe Croft-spellen liep terug. Na het verschijnen van het laatste spel volgens de oude formule, Tomb Raider: Underworld in 2008, bleef het bijna vijf jaar stil rondom Croft.

Meer dan één gelaatsuitdrukking

In de reboot van de serie moest alles anders. In het eerste deel, Tomb Raider 2013, is Lara een pas afgestudeerde archeoloog van zeventien jaar die voor het eerst op expeditie is. Haar korte broekje is vervangen door een lange cargobroek en haar voluptueuze boezem is teruggebracht naar een bescheidener cupmaat. Lara’s eerste dode, uit zelfverdediging, maakt veel indruk op haar.

Wanneer Croft op indringende en seksuele wijze door de vijand aan haar arm wordt beetgepakt, kun je als gamer ‘jezelf’ los vechten. De scène zorgde bij het verschijnen van de trailer voor een rel: fans vreesden dat seksueel geweld, dat tot nu toe altijd afwezig was, nu ook tot deze spellen was doorgedrongen. Maar als losrukken niet lukt, dan gaat Lara gewoon dood – en kun je het opnieuw proberen. Van verkrachting is geen sprake.

Daar waar het personage vroeger over één gezichtsuitdrukking beschikte, heeft Lara nu een variatie aan expressies. Spelers kunnen verder kiezen tussen verschillende outfits, maar dat zijn uitsluitend praktische pakken die de huid grotendeels verhullen. Van de zelfverzekerde moordmachine uit de oude spellen lijkt weinig over. Door de trilogie heen reflecteert Lara op haar transformatie. Niet voor niets stelt zij zich in deel drie met enige afkeer de cruciale vraag: „Wat ben ik geworden?” Waar de speler vroeger volledige fysieke controle over het figuur had, zetten de latere spellen in op Crofts handelingsvermogen (agency). Lara moest niet zwakker, maar wel menselijker zijn.

Binnen 48 uur na de lancering gingen een miljoen exemplaren van de reboot over de toonbank. Recensenten schrijven dat er kracht uitgaat van karakterontwikkeling die Lara meemaakt als ze voor het eerst op het fictief eiland bij Japan terechtkomt.

Geslaagd voor Bechdel Test

Daarnaast is de reboot het eerste spel in de franchise dat slaagt voor de Bechdel Test, vernoemd naar de Amerikaanse cartoonist Alison Bechdel: er moeten op zijn minst twee vrouwelijke personages in voorkomen, die met elkaar praten, maar over iets anders dan een man. De gesprekken die Lara heeft met haar vriendin en expeditiegenoot Sam, gaan over overleven.

Meer gamesproducenten proberen de laatste jaren om via goed ontwikkelde, vrouwelijke personages de vrouwelijke markt te bedienen. Dat is begrijpelijk, want games worden traditioneel geassocieerd met mannelijke adolescenten. Dat terwijl inmiddels 45 procent van de Amerikaanse gamers vrouw is. Brits onderzoek uit 2014 schat het aandeel vrouwelijke spelers op mobiele platforms zelfs op 52 procent.

Met het afsluitende deel in de trilogie, Shadow of the Tomb Raider, is de transformatie van Croft naar een vrouwelijk actieheld compleet. Zoals vanouds vecht Lara zich, met meer wapens dan ooit, een weg langs allerlei vijanden, zonder haar gevoel voor onrecht te verliezen. Nu Croft haar pijl en boog voorlopig neerlegt, is de vraag of meer producenten het in de toekomst aandurven om een franchise rond een vrouwelijk hoofdrol op te tuigen.

    • Maartje Geels