Bijna 50 jaar later opnieuw op de Poolse barricade

Lech Walesa

Hij is terug van weggeweest. Lech Walesa (74) werpt zich op als symbool van de Poolse oppositie en protesteert tegen de PiS-regering die de verworven vrijheden weer inperkt.

Lech Walesa draagt een opzichtige oranje zonnebril, type Bono. In zijn hand heeft de 74-jarige Poolse ex-president een rood-witte bloemenkrans. Een groep oud-dissidenten en de huidige leiders van de Poolse liberale oppositie flankeren hem voor de poorten van de oude Lenin-scheepswerf in Gdansk aan de Oostzee. Een schare bewonderaars scandeert zijn naam. ‘Lech Walesa! Lech Walesa!’

Het is 31 augustus 2018, Polen viert de 38ste verjaardag van de akkoorden die in 1980 de weg bereidden voor de oprichting van Solidariteit, de eerste onafhankelijke vakbond in het communistische Oostblok. Die akkoorden werden afgedwongen door een massale staking van arbeiders op juist deze scheepswerf. Hun leider was de eerder ontslagen elektricien Walesa. Hij zou de communisten een decennium later, als voorman van Solidariteit, tot een bloedeloze aftocht dwingen.

Het is een groot genoegen naast ‘president Walesa’ te staan, zegt oppositieleider Grzegorz Schetyna, in het uur waarop „de grote erfenis van de Poolse vrijheid” opnieuw moet worden verdedigd.

Die blije erfenis wordt volgens de aanwezigen tegengewerkt door de nationaal-conservatieve regering van Recht en Rechtvaardigheid (PiS) en haar voorzitter Jaroslaw Kaczynski, heerser achter de schermen van het kabinet. PiS veranderde de publieke omroep in een partijspreekbuis. Rechtbanken werden, onder het mom van een zuivering van communistische overblijfselen, bevolkt door loyalisten. Gevolg: een constitutionele crisis die het land verdeelt en de EU alarmeert.

Walesa, voorzien van een zilverwitte, gekortwiekte versie van zijn kenmerkende hangsnor, was afgelopen decennia vooral een excentrieke gast van het internationale lezingencircuit voor uitgebluste staatslieden. Het uitbreken van de Poolse politieke loopgravenoorlog dreef hem terug naar de frontlijn. Hij werkte zich opnieuw op als symbool voor de oppositie, met open brieven aan de natie en de EU, redevoeringen voor anti-regeringsdemonstranten, het organiseren van verkiezingswaarnemers en politieke uithalen op sociale media. In Gdansk spoort hij de Polen aan te debatteren over de staat van hun republiek. Na de triomf op het communisme moeten ze nu opnieuw samenkomen, zegt hij, „om deze grote zege niet ongedaan te maken”.

Wie had voorspeld dat Walesa anno 2018 opnieuw op de barricade zou staan voor de democratie? Walesa zelf, zo vertelt hij in zijn oubollig ingerichte kantoor in het voor het overige hypermoderne Europese Centrum voor Solidariteit. Dat museum met bibliotheek, toegespitst op het anti-communistische verzet in Polen en het voormalige Oostblok, staat naast de scheepswerf. „Ik verwachtte dit alles.”

De Polen, zegt de snel sprekende Walesa, „zijn niet democratisch opgegroeid. We werden verraden, veroverd. We hebben honderd jaar vrede nodig om die traditie te kunnen ontwikkelen.”

De persoonlijke schuld voor de ellende legt Walesa bij Jaroslaw Kaczynski, ooit kabinetschef tijdens zijn presidentschap, en bij zijn tweelingbroer Lech Kaczynski, voormalig adviseur van Walesa bij Solidariteit. Lech Kaczynski werd in 2005 president, maar kwam vijf jaar later om bij een vliegtuigcrash bij het Russische Smolensk. De ambitie van de fanatieke kluizenaar Jaroslaw en zijn mensen is simpel, zegt Walesa. „Een systeem creëren dat hen in staat stelt aan de macht te blijven.”

Maar hun regering is wel verkozen. En ze lokt kiezers met de belofte de vruchten van de groeiende economie eerlijker te verdelen. Tegen zo’n regering kan je wel de straat op gaan zoals veel Polen de voorbije jaren deden, zegt Walesa, „maar de oude straatprotesten zijn nu irrelevant. Wanneer wij protesteren, gaan zij op vakantie. Een drama. We moeten nieuwe methoden vinden, ik weet nog niet welke. Weigeren om belastingen of buskaartjes te betalen?”

Bedrog plegen

In de aanloop naar lokale verkiezingen later dit jaar en Europese verkiezingen volgend jaar, tuigt Walesa met de oppositie een comité van verkiezingswaarnemers op. Want Kaczynski’s mensen, zegt hij, „zullen proberen bedrog te plegen.”

De vete tussen Walesa en de Kaczynski’s is een van de epische verhalen in de geschiedenis van het moderne Polen. Wie haar verloop begrijpt, begrijpt ook de intensiteit van de ‘reformatie’ die Jaroslaw wil voltrekken.

Jaroslaw, die een bijrol speelde in Solidariteit, was Walesa’s campagneleider tijdens de eerste democratische presidentsverkiezingen in 1990. Hun campagne was gericht op de heersende economische chaos en op de coulante houding van liberale leiders van Solidariteit tegenover communisten die, in ruil voor een vredige machtsoverdracht in 1989, vasthielden aan hun posities.

Na Walesa’s overwinning werd Jaroslaw zijn chef-staf, broer Lech minister van Veiligheid. In 1992 had de pragmatische president de radicale tweelingbroers alweer ontslagen. Daarop schilderden ze hem af als onderdeel van een vermeende duistere coalitie van communistische en nieuwe elites die macht en rijkdom vergaarden, terwijl anderen de nare gevolgen droegen. Tot die anderen behoorden ook de broers zelf: zij bleven verstoken van de macht.

Walesa tijdens de staking in 1980 bij de Lenin-scheepswerf in Gdansk. De staking was de voorbode van de oprichting van Solidariteit. ANP/EPA

Lappenpop in brand

Op een nacht in 1993 keek Jaroslaw toe hoe zijn aanhangers voor de presidentiële residentie in Warschau een Walesa-lappenpop in brand staken. Walesa had hun man moeten zijn, riep Kaczynski door zijn megafoon, maar was veranderd in de „president van de rooien”.

Nu de machtsverhoudingen omgekeerd zijn, gaat Walesa met evenveel geestdrift tekeer tegen Kaczynski. Op Facebook legt hij uit waarom hij alle recht heeft om de PiS-voorzitter, die hem aanklaagde voor smaad, „mentaal ongezond” te noemen. Op Twitter deelt hij memes over graaigedrag in de regering en belooft hij naar Warschau te komen om te protesteren tegen de ongrondwettige vertimmering van het Hooggerechtshof. Hij waarschuwt een ieder die hem wil tegenhouden: „ik heb een wapen.”

Door zijn iconische status aan hun zaak te verbinden, biedt Walesa de Poolse oppositie houvast in moeilijke tijden. Maar zijn impulsiviteit brengt hen vaak ook weer in verlegenheid. „Half Mahatma Gandhi, half boerenkinkel”, zo omschreef Radoslaw Sikorski, ex-buitenlandminister en staatssecretaris ten tijde van Walesa’s presidentschap, hem ooit. „Je kon nooit helemaal zeker weten welk deel van zijn persoonlijkheid zou overheersen.”

President Walesa sloopte in de jaren negentig al een deel van zijn eigen legende met gebroken beloftes, onbehouwen gedrag en maffe acties. Zo benoemde hij zijn chauffeur tot staatssecretaris en zou hij bereid geweest zijn kernkoppen te kopen van oud-KGB-officieren. Wat overbleef van de reputatie van de beroemdste levende Pool wordt nu, ironisch genoeg, bedreigd door de patriotten van PiS.

Heulen met communisten

Walesa zou in de jaren 70 hebben samengewerkt met de communistische geheime diensten. Het is een beschuldiging die hem al langer achtervolgde, maar in 2017 achtten overheidsexperts haar ook bewezen. Documenten die in 2016 gevonden werden in het huis van de overleden communistische generaal Kiszczak, namen volgens de experts alle twijfels weg.

Zij concludeerden dat het handschrift van Walesa overeen kwam met het handschrift van informant ‘Bolek’. Die zou in december 1970 een samenwerkingsakkoord ondertekend hebben en 29 keer rapport uitgebracht hebben over mede-dissidenten, tegen betaling. Vanaf 1976, vier jaar voor de oprichting van Solidariteit, zou hij geweigerd hebben nog langer mee te werken.

„Nonsens, leugens”, zegt Walesa. Hij gaf eerder toe dat hij ooit een “blad” ondertekende dat de geheime diensten hem voorlegden. „Ik was al een leider in 1970, dus ik moest wel praten. Natuurlijk tekende ik”. Maar het Kiszczak-dossier, houdt hij vol, is vervalst. „Dit is een strijd”, zegt Walesa. „Kaczynski heeft verschillende mensen georganiseerd voor een aanval op Walesa.”

Ook bewonderaars twijfelen inmiddels aan Walesa’s ontkenningen. Maar velen van hen wijzen erop hoe groot de druk was voor een arbeider met vrouw en kinderen om toe te geven aan chantage. En hoe moedig het was om zijn medewerking uiteindelijk te verbreken en te blijven agiteren tegen de communisten, met ontslag en gevangenschap als gevolg.

Jaroslaw Szarek, directeur van het Instituut voor Nationale Herinnering (IPN), de overheidsinstelling die het Kiszczak-dossier beheert, ziet dat anders. „Vandaag kan een nieuwe vraag gesteld worden”, verklaarde hij nadat de deskundigen hun analyse bekendmaakten. Szarek suggereerde dat Walesa ook na 1990 gemanipuleerd kon worden door figuren met kennis van zijn dossier.

Weggummen

Het was niet zijn intentie „Walesa weg te gummen uit de Poolse geschiedenis”, verzekerde Szarek. Maar volgens Walesa’s aanhangers is het IPN de marionet van een regering die juist dat wil bereiken. In de nog steeds niet afgelopen campagne het land te zuiveren van communistische en andere vijanden, doopte PiS ook honderden Poolse straatnamen om. Opvallendste voorbeeld is de Volkslegerlaan in Warschau, nu de Lech Kaczynski-allee.

Lees ook: Poolse rechters komen in verzet

Moet ook Lech Walesa plaats maken voor Lech Kaczynski? Officieel was zijn overleden broer slechts Walesa’s adjudant in Solidariteit, verklaarde Jaroslaw Kaczynski in 2016, maar in werkelijkheid was hij „de machtige figuur die leiding gaf aan de bond”. Een verhaal dat een aanzienlijk deel van het publiek omarmt. Uit een peiling, uitgevoerd in 2017 in opdracht van de site voor onderzoeksjournalistiek OKO.press, bleek dat slechts 48 procent van de ondervraagden nog geloofden dat Lech Walesa een grotere rol had gespeeld in Solidariteit dan Lech Kaczynski – 22 procent zei overtuigd te zijn dat Kaczynski belangrijker was geweest. „Een triomf voor de PiS-propaganda”, besluit OKO.press, die „elke historicus moet verbazen, los van politieke overtuiging, net als elke man met een helder hoofd en een minimale kennis van de moderne Poolse geschiedenis”.

Ze zijn erin geslaagd mijn autoriteit een klein beetje te ondergraven. Wat de grote kwesties betreft, is me alles gelukt

Lech Walesa

„Ze zijn erin geslaagd mijn autoriteit een klein beetje te ondergraven”, erkent Walesa. Maar: „Wat de grote kwesties betreft, is me alles gelukt. Mijn taak was een overwinning op het oude systeem te behalen en de overwinning over te dragen aan de natie. Wat ze doen in een democratisch systeem is een andere kwestie.”

Met een grimas staat hij op uit zijn fauteuil. „Rugpijn.” Walesa lijdt aan hartprobemen en heeft een pacemaker. Aartsrivaal Kaczynski bracht dit jaar verschillende weken door in het ziekenhuis. Voor Walesa reden om zich met elkaar te verzoenen. ‘Broeder Kaczynski, binnenkort zullen jij, ik en onze hele generatie de eeuwigheid binnentreden’, schreef hij in een tweet begin augustus. ‘Als ik je tekort deed, vraag ik je om vergiffenis. Van mijn kant, ben ik bereid jou en je broer Lech zaliger alles te vergeven, zelfs de smerigste streek die jullie me ooit leverden… het Kiszczak-dossier.’

Denkt hij dat het mogelijk is, verzoening tussen gezworen vijanden? Walesa: „Kaczynski is een katholiek, hoorde ik. Ik ben er ook een. Ik zal vergeven worden omdat ik om verzoening gevraagd heb. Zijn perspectief is zijn probleem.”

    • Roeland Termote