In ‘I Am Not a Witch’ worden vrouwen die van hekserij worden beschuldigd aan linten gebonden zodat ze niet kunnen ontsnappen. Daarna moeten ze in de velden werken.

‘Wil je bescherming, dan moet je wel zeggen dat je heks bent’

Rungano Nyoni De Zambiaans-Britse regisseur wil met haar surrealistische debuut over een hekserijbeschuldiging in Zambia kritiek geven op misogynie: „Tradities uitlachen is niet mijn bedoeling.”

Rungano Nyoni met de Bafta die ze won voor ‘I Am Not a Witch’. Foto Andy Rain/EPA

„Ik heb aan vrouwen gevraagd, waarom denk je dat je hier bent? Ze geloofden niet dat ze heksen waren. Maar ze geloofden wel allemaal in hekserij.” Regisseur Rungano Nyoni, geboren in Zambia, opgegroeid in Wales, bracht ter voorbereiding van haar film I Am Not a Witch een maand door in een ‘heksenkamp’ in Ghana. Daar woonde ze de ceremonie bij waarin een vrouw als heks werd veroordeeld. „De filmversie van zo’n situatie zou zijn: ‘Neeee, ik ben geen heks, aaaah!’ De vrouw in kwestie was heel nonchalant. Dat verbaasde me eerst, maar ze had geen keus.” Eigenlijk ligt het al vast dat je een heks bent, zodra de beschuldiging serieus wordt genomen, legt ze uit.

De vrouwen in het kamp waren volgens Nyoni zelfstandige vrouwen, sommigen hadden eigen bedrijfjes, de meesten hadden echt een eigen leven. „En dan werden ze opeens beschuldigd van hekserij. Misschien was er iemand jaloers op ze. Of had hun familie niet genoeg geld om voor ze te zorgen. Sommigen geloofden dat ze wel tot het kwaad waren aangetrokken, maar dat ze zich daar niet bewust van waren.”

Nyoni werd vooral geraakt door de gelatenheid waarmee de vrouwen hun lot ondergingen. „Het is een patstelling. Als je teruggaat naar je dorp word je vermoord. Om toegelaten te worden tot het heksenkamp, waar ze enige vorm van bescherming genieten, moeten ze toegeven dat ze heksen zijn. Daar worden ze zonder betaling aan het werk gezet.”

In de speelfilm I Am Not a Witch overkomt dit de negenjarige Shula (Maggie Mulubwa) op het Zambiaanse platteland. Ze wordt in een heksenkamp geplaatst en met een wit lint vastgelegd aan een boom, zodat ze niet kan ontsnappen. „De film gaat over haar en tegelijkertijd niet over haar. Uiteindelijk wilde ik het hebben over de samenleving”, vertelt Nyoni. Maar dat ligt gevoelig. „Ik was me er erg bewust van dat mensen zouden denken dat ik tradities uitlach. Dat was echt niet mijn bedoeling! Ik lachte om misogynie. Het gaat om onderdrukking van vrouwen, die zich toevallig in Afrika afspeelt. Elke samenleving heeft haar eigen regels, in Afrika is bijgeloof prominent aanwezig, op andere plekken is dat religie, of consumeren en marktwerking.”

Nyoni won de prestigieuze Bafta-filmaward voor haar eclectische debuut, waarin ze een surrealistische mix van sociaal kritische satire en fictie laat zien. Anders dan het Europese publiek gewend is bij Afrikaanse cinema. „Het publiek distantieert zich vaak van Afrikaanse films. Dat zie je vooral bij documentaires, dan is het: ‘Och, arm Afrika.’ Mensen praten over Afrikanen, in plaats van te denken, dit zijn we allemaal.”

In haar film gebruikt Nyoni een soort donkere humor, om tot anders denken aan te zetten. „Ik was bang dat mijn film anders zou worden aangezien voor de realiteit. Die is veel erger. Ik heb de Disneyversie gemaakt van wat er in het echte leven gebeurt.” Deze donkere humor komt goed tot uiting in de rol van Mr. Banda (Henry B.J. Phiri), de inhalige overheidsfunctionaris die Shula onder zijn hoede neemt.

Lees hier de recensie van ‘I Am Not a Witch’

Nyoni, oorspronkelijk opgeleid als actrice, besliste om zelf achter de camera te gaan staan tijdens haar master filmacteren aan de St. Martin’s School of Art in Londen. Na haar afstuderen maakte ze twee korte films en kwam ze in aanmerking voor een Cannes Cinefondation residence. Het in de steigers zetten van de productie heeft zo’n drie jaar geduurd. In die periode keek ze veel Afrikaanse films. Ze raakte geïnspireerd door Abderrahmane Sissako, de regisseur van Timbuktu (2014), een film over de gelijknamige stad in Mali onder de sharia. Een van haar westerse voorbeelden is Michael Haneke. Is het witte lint waarmee Shula vastzit geïnspireerd door Das weisse Band? „Misschien onbewust. Ik zag het eerst in een balletstuk in Oekraïne, waarin een dominante man zijn vrouwen vasthield met linten. Ik dacht: ‘Dit is precies wat ik wil in mijn film. Een representatie van controle.’ Ik vond dat beeld heel mooi.”

Dus iets uit Oekraïne belandt in een boom in Zambia. „Dat vind ik leuk aan ballet. Ze gebruiken geen woorden, maar alles is zo duidelijk. Ik dacht: ‘Als ik wat ze in dat ballet doen kan bereiken in mijn film, dan ben ik gelukkig.’”

    • Dominique van Varsseveld