‘La Divina’: Maria Callas

‘Wat Maria Callas zingt, is de waarheid’

Tom Volf In de documentaire ‘Maria by Callas’ weet regisseur Tom Volf de legendarische sopraan dicht te benaderen. „Mensen worden nog steeds verliefd op haar. Daar ben ik zelf het bewijs van.”

De legendarische sopraan Maria Callas maakt tot op de dag van vandaag nieuwe fans, ook al is ze al meer dan veertig jaar niet meer onder de levenden. „Daar ben ik zelf het levende bewijs van”, zegt regisseur Tom Volf (32), die de intieme documentaire Maria by Callas over de operazangeres maakte. „Nog steeds worden er mensen voor het eerst verliefd op haar. Eigenlijk leeft Maria Callas gewoon nog steeds.”

Volf, ook modefotograaf, wist tot vijf jaar geleden nauwelijks wie Maria Callas (1923-1977) was. Dat veranderde toen hij als student in New York bij toeval bij een opera terechtkwam van de componist Donizetti. „Toen ik die avond thuiskwam op mijn studentenkamertje typte ik Donizetti in op YouTube. Het eerste wat bovenkwam was een opname van Maria Callas in Lucia di Lammermoor. Dat was de eerste keer dat ik haar stem hoorde. Een openbaring.”

Volf nam vervolgens geen halve maatregelen. Hij regisseerde niet alleen Maria by Callas, waarin hij Callas opmerkelijk dicht weet te benaderen, maar hij wist ook beschikking te krijgen over Callas’ correspondentie en privé-filmopnamen. Hij verzamelde 10.000 foto’s, 400 brieven, en 60 uur beeldmateriaal. Dat materiaal is ook neergeslagen in liefst drie fotoboeken en een expositie over Callas, die te zien was in La Seine Musicale in Parijs ter gelegenheid van haar veertigste sterfdag in 2017.

„De film bleef wel steeds centraal staan voor mij”, vertelt Volf in Parijs.

„Ik wilde een film maken die bestemd is voor de bioscoop en die geheel verteld zou zijn door Maria Callas zelf, in haar eigen woorden. Dat is nooit eerder gedaan. Maar ik kwam er al snel achter dat ik veel meer materiaal had dan ik kon gebruiken, vooral toen ik eenmaal het vertrouwen had gewonnen van haar naasten, zoals haar butler Ferruccio Mezzadri en haar huishoudster Bruna Lupoli. Ik kreeg een persoonlijk fotoalbum van Callas in handen, dat nog nooit in de openbaarheid was gekomen. Ik vond dat ik dat materiaal niet alleen voor mezelf mocht houden, ik moest dat materiaal doorgeven aan haar publiek. Zo ben ik steeds meer in de rol terechtgekomen van boodschapper en doorgeefluik.”

Turbulent leven

Maria Callas had in de jaren vijftig en zestig de wereld aan haar voeten. In de huidige tijd, waarin operazangers alleen nog onder liefhebbers bekend zijn, is haar wereldroem nauwelijks meer voor te stellen. Haar bekendheid strekte zich uit tot ver buiten de operahuizen. Dat was niet alleen te danken aan haar unieke zangkunst – haar opkomst hield gelijke tred met de zegetocht van de stereo-langspeelplaat – maar ook aan haar turbulente leven.

Callas’ scheiding van haar veel oudere eerste man Giovanni Battista Meneghini werd breed uitgemeten in de pers, evenals haar verhouding met de steenrijke Griekse scheepsmagnaat Aristoteles Onassis. Die liet haar vervolgens in de steek voor Jackie Kennedy. Haar compromisloze karakter en stemproblemen leidden op het toppunt van haar roem tot veelvuldige afzeggingen en lange periodes van stilte. Ook die afzeggingen zorgden weer voor reuring, die bijdroeg aan de mythevorming rond de grootste dramatische zangeres van de vorige eeuw.

Volf zegt dat hij in zijn film gezocht heeft naar de juiste balans „om Callas recht te doen als vrouw en als kunstenaar”. Hij is er beducht voor om een uitgesproken oordeel te geven over het leven van zijn hoofdpersoon. „Veel mensen zeggen dat Callas zo’n tragisch leven heeft gehad. Ik zou eerder willen zeggen dat ze een leven heeft gehad zoals wij allemaal, met heel gelukkige tijden en ook met moeilijke perioden. Omdat ze die twee kanten in zich heeft, is het als luisteraar ook zo eenvoudig om je heel direct met haar verbonden te voelen. Ze was niet alleen maar een grote diva, die we uitsluitend van gepaste afstand mogen bewonderen, als een soort standbeeld van marmer.”

Toch zijn het vooral tragische rollen waarmee Callas furore maakte. „Iedereen die echt met volle aandacht naar mij luistert, weet alles van me”, laat Callas zich in de film ontvallen. Volf: „Als zangeres gebruikte ze haar eigen emoties en haar eigen ervaringen. Daarom wist ze zoveel leven te stoppen in rollen als Tosca, Norma en Carmen. Haar zang draait nooit alleen maar om interpretatie en techniek. In al haar rollen klinkt haar eigen persoonlijkheid door. Wat Callas zingt, is waar. Dat maakt haar vaak ook zo ontroerend”.

Lees hier de recensie van ‘Maria by Callas’

Onder operakenners is haar stem nog steeds controversieel. Beroemd is de anekdote over de beroemde dirigent Arturo Toscanini, die op hoge leeftijd nog een opname kreeg te horen van een jonge sopraan die furore maakte aan de Scala van Milaan, het belangrijkste operahuis van Italië. „Nee, nee”, bromde de oude meester. „Zo’n stem is niet geschikt voor dit repertoire.”

Volf: „Of Callas altijd mooi zong, is een kwestie van smaak. Schoonheid is zo subjectief. In Italië heeft ze het operapubliek aan het begin van haar carrière echt voor zich moeten winnen. Dat heeft haar jaren gekost. De Italianen waren lichte sopranen gewend, die weliswaar prachtig konden klinken, maar weinig van de psychologie over het voetlicht brachten van een personage zoals Violetta in La traviata. Toen ze al wereldberoemd was kwamen er nog steeds mensen naar haar optredens in La Scala alleen maar om boe te kunnen roepen. Dat was onderdeel van de elektrische lading die er was als ze op het podium stond.”

Opera’s van componisten als Bellini en Donizetti, die tot dan toe vooral golden als vehikels voor virtuoos versierde zang kregen van Callas een ongekende dramatische lading. Daarmee ontketende ze een revolutie in de operawereld. Maar haar overgave zorgde ervoor dat haar stem ook al vroeg tekenen van slijtage vertoonde, die in de tweede helft van haar carrière grote problemen veroorzaakten. Callas brandde op aan haar eigen vuur.

Volf: „Mensen zijn pas na haar dood echt gaan beseffen hoe uniek ze eigenlijk was. Ze is waarschijnlijk de enige operazangers die ook zoveel fans heeft onder mensen die verder nooit naar klassieke muziek en opera luisteren. Ze overstijgt haar genre. Dat was al tijdens haar leven zo. Bij haar concerten stonden jonge mensen dagen in de rij voor een kaartje, zoals ze dat nu alleen nog doen voor een popster. Na meer dan veertig jaar is er nog altijd geen zanger of zangeres opgestaan, die met haar te vergelijken valt.”

    • Peter de Bruijn