‘Team-Juncker’ wist Europa geen nieuw elan te geven

Europese Commissie Woensdag houdt Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker zijn laatste Staat van de Unie-rede. Deze vier kwesties bepalen zijn nalatenschap.

‘Team-Juncker’ zou de politieke strijd aangaan, in dienst van elke burger, van de pas toegetreden Roemeen tot en met de ontevreden Nederlander. Foto Olivier Hoslet/EPA

Hij zou „de Commissie van de laatste kans” gaan leiden. Met die dramatische woorden trad Jean-Claude Juncker eind 2014 aan als voorzitter van de Europese Commissie. Het was zijn antwoord op de opmars van anti-EU-partijen in heel Europa.

Juncker beloofde een meer politieke Commissie – een die sterk genoeg zou zijn om tegenwicht te bieden aan multinationals en die paar regeringsleiders van de grote landen. ‘Team-Juncker’ zou de politieke strijd aangaan, in dienst van elke burger, van de pas toegetreden Roemeen tot en met de ontevreden Nederlander.

Is dat gelukt? Deze woensdag houdt Juncker voor de vierde keer zijn jaarlijkse Staat van de Unie, zijn laatste in de opmaat naar de Europese verkiezingen in mei 2019.

Bij zijn laatste is het tijd de balans op te maken. Werd het die politieke Commissie die het initiatief naar zich toe zou trekken en nieuw enthousiasme wist te wekken? Niet echt. Vier kwesties zullen de erfenis van Team-Juncker bepalen.

  1. Migratie

    In de vluchtelingencrisis in 2015 werd al snel duidelijk dat een beroep op principes („Wir schaffen das”) niet genoeg zou zijn om Europa te verenigen. Er moesten praktische oplossingen komen om de overbelasting van zuidelijke landen op te lossen. De Commissie probeerde eerst vergeefs solidariteit af te dwingen door verdeelquota op te leggen. Oostelijke lidstaten onder aanvoering van Hongarije werkten niet mee. De Turkije-deal – waarbij Turkije in ruil voor 3 miljard euro steun beloofde de Syrische vluchtelingen niet door te laten naar Griekenland – smaakte naar meer.

    Maar het lukt niet om dergelijke afspraken ook te maken met Afrikaanse landen. Dus komt Juncker met ‘makkelijkere’ voorstellen: verder investeren in gezamenlijke grensbewaking en kustwacht, meer hulp aan Afrikaanse landen, betere asielprocedures in Europa.

  2. De waarden die Europa verbinden

    Juncker is nog een believer van de oude Europese stempel: decennia stond zijn engagement in het teken van Europese integratie en eenwording – termen die uit de mode zijn. Zomaar ‘meer Europa’ beloven, draagt niet bij aan het vertrouwen van burgers. Dat tonen uitslagen van verkiezingen en referenda vaak genoeg aan. De les die pro-Europeanen trekken, is dat je altijd moet zeggen waarvóór je meer Europa wil: een defensiegemeenschap opbouwen, onafhankelijk van Trumps Amerika en tegen het bedreigende Rusland. Om klimaatverandering aan te kunnen.

    En het gaat vaker niet om méér Europa. Maar om het bewaken van de ondergrens: waarden als democratie, pluriformiteit, rechtsstaat en solidariteit waar niet aan getornd mag worden. Daar gaan de conflicten met Hongarije en Polen over. Velen beschouwen de aanhoudende ruzies met oostelijke lidstaten als bedreigender voor de Europese toekomst dan Brexit.

  3. De boel bij elkaar houden

    De Britse keuze voor Brexit per referendum overkwam Europa. Tot nu toe levert dat de Unie een opmerkelijk gevoel van eenheid op in het onderhandelen met het Verenigd Koninkrijk. Dat komt – naar overtuiging van Brusselse diplomaten – niet in de laatste plaats omdat de EU het onderhandelingsmandaat vast bij de Commissie heeft gelegd, zodat er niet steeds gebekvecht wordt tussen de lidstaten over de koers tegenover Londen. Alles kan mislopen als er dit najaar geen (goede) deal komt – mogelijk door de Britten. Maar elk akkoord is ook spannend voor de EU: welke effecten zal de nieuwe Britse positie op andere lidstaten hebben?

  4. Veiligheid

    De overeenstemming over defensiesamenwerking (Pesco) is voor de Commissie een succes. Maar wanneer wordt het concreet? Intussen komen er nieuwe voorstellen: meer informatie-uitwisseling tegen terrorisme. Bescherming tegen online manipulatie van verkiezingen. Juist op veiligheidsgebied is het lastig laveren tussen vrijheden (van meningsuiting) en veiligheid.

    Dus, is het Team-Juncker gelukt? De Commissie bleek niet de aanjager van nieuw elan. Maar zij is wel de manager gebleken die de regeringsleiders nodig hebben. Europa moet beschermd worden tegen migratie, terrorisme, onberekenbare vrienden (Trumps Amerika), machoburen (Rusland), globalisering, klimaatverandering. Als dat niet lukt, zeggen Europese leiders als Juncker, dreigt verdere opkomst van populisme en nationalisme. Ook dáár moet Europa in hun ogen dan weer tegen beschermd worden.

    Dat is het lot van Juncker: praktisch schaven aan een vooral defensieve agenda is kennelijk het hoogste wat een overtuigde Europeaan bij de Commissie nu kan bereiken. Een bescheiden rede zou Juncker deze woensdag passen: met nog maar acht maanden te gaan tot de Europese verkiezingen bestaat nog altijd de helft van de voorstellen van zijn Commissie slechts op papier.

    En dat ferme antwoord op de opmars van de anti-EU-partijen? De angst daarvoor, zeker na de winst van de Italiaanse populisten, is volgens ingewijden in Brussel alleen maar groter geworden.

    Lees ook: Ambitieuze Juncker belooft veel. Té veel?
    • Tijn Sadée
    • René Moerland