Cardinaal Raymond Burke bij de hoofdingang van de Italiaanse Senaat.

Foto Alessandra Tarantino/AP

‘Paus schatte misbruik fout in en moet nu moed tonen bij aanpak’

Paul van Geest De katholieke kerk is nog niet klaar met de misbruikschandalen. Waarom is het zo opvallend stil in Afrika? „Dat is mijn grote zorg.”

Wereldwijd is de katholieke kerk nog lang niet klaar met de misbruikschandalen. „Het is een patroon dat je door de eeuwen ziet. Als een religie zich institutionaliseert, invloed en macht krijgt en het middenveld beheerst, dat zie je dat die gaat zondigen tegen de regels die ze zelf heeft gesteld. Want een gouden regel van de kerkgeschiedenis is: je kunt het zo gek niet bedenken of iemand heeft dat wel gedaan.”

Paul van Geest is hoogleraar in die kerkgeschiedenis, in Tilburg, en heeft samen met twee collega’s het boek Het katholicisme in Europa geschreven. De verschijning van het boek, dinsdag, is aanleiding nog eens specifiek te spreken over de misbruikschandalen die aan het licht zijn gekomen, de munitie die de schandalen vormen voor een keiharde strijd binnen het Vaticaan, en wat de kerk nog te wachten staat.

Om uit te leggen waarom hij nieuwe hoofdstukken in het misbruikverhaal verwacht, gaat Van Geest terug naar het begin van de 20ste eeuw. „In Nederland, in Duitsland, in de Verenigde Staten was de kerk toen een ontzettend grote speler. Scholen, weeshuizen, ziekenhuizen, die waren allemaal opgericht door religieuze ordes in de katholieke zuil. Neem het Franciscus Gasthuis in Rotterdam, dat was eigendom van de Franciscanessen van Heemstede. De geneesheer-directeur kwam solliciteren bij moeder-overste. Dat gaat heel vaak goed. Er zijn miljoenen kinderen die goede vorming hebben gekregen op zulke scholen. Maar als religies worden geïnstitutionaliseerd, is de kans groot dat er misbruik in welke vorm dan ook optreedt. De kerk krijgt gezag toebedeeld en bepaalde types glippen door de mazen van het net. Die hebben dan vrij spel om met hun zieke brein kinderen te gaan misbruiken. En het tweede fenomeen, dat je helaas ook vaak in de kerkgeschiedenis ziet, is dat de verantwoordelijken wegduiken. Geen rumor in casa, geen herrie in eigen huis, dat is dan de leidraad.”

Sommige geestelijken waarschuwen dat we nog veel slecht nieuws kunnen verwachten uit zich ontwikkelende landen.

„Dat is mijn grote zorg. In Afrika en Azië is de kerk nog heel belangrijk in het middenkader. De kerk is een soft power. Er zijn wereldwijd 139.000 middelbare scholen. Vijfduizend katholieke universiteiten. Twaalfduizend katholieke ziekenhuizen. Hospices. Weeshuizen. Centra voor ouden van dagen. Weet ik hoe veel kraamopleidingen. Dat zijn allemaal machtscentra. En de geschiedenis leert dat daar gevaren schuilen. Ik heb een vriend, die is een bisschop in Nigeria. Ik heb hem laatst een mail geschreven: waarom horen we niets? Die mannen zeggen niet: wij zijn ons doodgeschrokken van alle berichten, we lichten de hele organisatie door en passen zo nodig procedures aan. Laat ze pro-actief gaan kijken wat er allemaal gebeurt. Dat zwijgen is ontzettend zorgelijk.”

En Nederland?

„In Nederland kan niet veel meer gebeuren. Er zijn geen internaten meer. De screening is veel beter, er worden nu ook mensen geweigerd voor wijdingen. We hebben de Deetmancommissie gehad, er is een instantie in het leven geroepen die alle gevallen moest beoordelen. Die heeft zijn werk eind 2017 afgerond. Er is 38 miljoen uitgekeerd, relatief veel voor een land als Nederland. Maar Ierland? Een Ierse priester die ik ken vertelde me dat hij een nieuw hoofdstuk verwacht: van wie zijn die kinderen eigenlijk die ongetrouwde vrouwen moesten afstaan? Via dna-onderzoek zal dat van kinderen worden vergeleken met dna uit priestergraven, voorspelde hij.”

U ziet een verband tussen misbruik en de macht van de kerk. Veel anderen wijzen ook naar het celibaat, of naar homoseksualiteit.

Lees ook de reportage van redacteur Marc Leijendekker van het Ierse Tuam, waar actiegroepen teleurgesteld waren over het bezoek van de paus. In het Ierse Tuam is een massagraf met honderden baby’s.

„Ik heb in Rome aan de Gregoriana-universiteit gestudeerd en ernstig overwogen of ik priester zou worden. Ik had goede voorbeelden. Maar ik realiseerde me dat ik niet kon beloven dat ik heel mijn leven celibatair zou blijven, en daarom koos ik een andere weg. Ik heb gemerkt dat er drie groepen zijn. Mannen die aseksueel zijn of geen behoefte hebben aan affectiviteit. Goede priesters, prima bisschoppen. Dan is er een groep, vrij groot in Rome en of ze homo of hetero zijn maakt niet uit, die zeggen: ik ontworstel mij uit de armoede door priester te worden, en dat celibaat neem ik er even bij. Dat kan twee kanten op gaan. Sommigen bijten op hun tanden en zeggen: beloofd is beloofd, ik blijf celibatair leven. Die hebben het moeilijker dan de eerste groep, maar zijn wel integere priesters – ik sprak laatst een Duitse bisschop en die vertelde me: ik word nooit gestreeld. Er zijn er ook die zeggen: laat dat celibaat maar, ik neem er een partner bij. En dan heb je een derde groep, homoseksuelen, die zeggen: ik kan toch niet trouwen, dus laat ik maar een prestigieuze baan nemen en dan zie ik wel hoe dat loopt met het celibaat. Ook hier heb je weer mensen die op hun tanden bijten, heel koosjere en integere priesters. Maar er zijn ook lui die zich gaan organiseren in gesloten netwerken en anderen buitensluiten. Zoals een diplomaat in Rome me eens zei: Rome is een gay magnet. Met die hofhouding, die liturgie, al die mooie banen.”

Aartsbisschop Viganò, de voormalige nuntius (ambassadeur) in Washington die paus Franciscus heeft beschuldigd, klaagt daar in zijn explosieve brief van vorige maand ook over.

„Zeker. Maar hij maakt een denkfout. Afgezien van het feit dat hij kerkpolitiek bedrijft en het welzijn van de slachtoffers niet voor ogen heeft, legt hij impliciet een verband tussen homoseksualiteit en pedoseksualiteit. Viganò heeft op het Staatssecretariaat gewerkt, en wie ben ik dan om hem niet te geloven als hij zegt dat hij is tegengewerkt door een lobby – al had hij, carrièrediplomaat, daar waarschijnlijk zijn mond over gehouden als hij kardinaal was geworden. Maar dat is mijn punt niet. Die pedoseksuelen vormen een kleine groep mensen die de kerk als een dekmantel hebben gebruikt om hun drang te bevredigen. Dat zijn criminelen. Dat zijn homoseksuelen niet.”

Viganò gebruikt het schandaal rondom de Amerikaanse kardinaal McCarrick als munitie voor een aanval op paus Franciscus – al heeft die inmiddels McCarrick ontheven van zijn kardinaalaat.

„Een aantal zaken loopt hierbij door elkaar. Viganò is rancuneus dat hij geen gouverneur-generaal van Vaticaanstad en kardinaal is geworden. Hij komt uit de elitaire diplomatenacademie en hoort bij de mensen in de Romeinse curie die neerkijken op die man van het volk uit Buenos Aires die zomaar paus is geworden. Die conservatieven zijn uit hun huisjes gedreven door iemand die de kerk niet ziet als een machtsinstituut, maar als een veldhospitaal.”

Als religies worden geïnstitutionaliseerd, is de kans groot dat er misbruik in welke vorm dan ook optreedt.

Dat maakt nog niet dat wat hij zegt niet waar is. Viganò zegt dat Franciscus dit allemaal moet hebben geweten toen hij in 2013 paus werd. Volgens hem heeft de paus McCarrick de hand boven het hoofd gehouden, hoewel op het Vaticaan bekend was dat hij met jonge seminaristen het bed deelde. Franciscus heeft hier tot nog toe niet inhoudelijk op gereageerd, al heeft het Vaticaan dinsdag gezegd dat er binnenkort een feitelijk weerwoord komt. Toen de brief bekend werd, zei de paus tegen meereizende journalisten: ik zeg hier niets over.

„Hij dacht misschien: ‘Jullie zullen ontdekken dat de feiten die kloppen al achterhaald zijn, omdat ik McCarrick uit zijn kardinalaat heb ontheven en gemaand heb tot een leven van boete in stilte. En jullie zullen dan ook ontdekken dat de bronnen van Viganò niet verifieerbaar zijn en bepaalde suggestieve aantijgingen niet houdbaar. Ik doe hetzelfde als toen ik in het begin van mijn pontificaat werd beschuldigd van uitlevering van twee medebroeders aan de junta.’ Journalisten kwamen er al snel achter dat het tegendeel het geval bleek.”

Toch lijkt het alsof het misbruik voor Franciscus, met al zijn hervormingsplannen, een blinde vlek is.

„Ik denk dat Franciscus in deze zaak een inschattingsfout heeft gemaakt, zoals ook bij bisschop Barros in Chili. Dat hij eerst wilde kijken of het klopte wat mensen hem vertelden. McCarrick is gewoon hondsbrutaal geweest en is de mis blijven opdragen en zo, hoewel Benedictus hem dat had verboden. Toen Franciscus erachter kwam hoe het zat, heeft hij McCarrick zijn kardinalaat ontnomen. Dat is een zware sanctie, zoiets gebeurt bijna nooit. En voor zijn ‘misser’ met betrekking tot de beoordeling van Barros heeft hij zijn excuses aangeboden en natuurlijk de man met emeritaat gestuurd.”

Lees ook: Misbruikschandaal als munitie voor frontale aanval op de paus

Wie gaat dit winnen? Franciscus en de hervormers die hem steunen? Of conservatieve traditionalisten als Viganò en kardinaal Burke, die een brief ondertekende met de suggestie dat de paus afwijkt van de officiële leer?

„Als de paus blijft leven, verliezen de mensen die de paus te liberaal vinden. Die voelen zich als katten in het nauw, en realiseren zich ook te weinig dat de paus geen lastige kardinaal is, maar toch echt de paus die ze moeten en mogen gehoorzamen. En de paus gaat consistent zijn gang. Je ziet het al aan de bisschopsbenoemingen. Daar komen geen carrièrejagers, maar pastoors die 25 jaar in het vak zitten en misschien hier of daar in hun bisdom een adviesfunctie hebben gehad en zo bestuurlijke ervaring hebben opgedaan.”

Dinsdag is bekend geworden dat zeker twee kardinalen in het adviescollege van negen worden vervangen. Allebei mensen die in opspraak zijn geraakt omdat ze misbruik in de doofpot wilden stoppen.

„Ik vermoed dat de paus nu echt gaat doorpakken en moed toont.”

Aan het eind van het gesprek vertelt Van Geest („beroepskatholiek”) dat hij door de misbruikaffaires ernstig geschokt is geraakt en bepaalde mensen die hij in Rome heeft leren kennen, anders is gaan zien – „maar er lopen natuur ook uitstekende mensen rond in Rome.” En er is de kerkgemeenschap in de stad waar hij woont. „Daar zit geen bedrog bij, ik voel me er thuis, waar elders kerken worden afgebroken gaan wij voor 2 miljoen onze kerk restaureren. Het doet me ook vreselijk pijn te merken hoe erg de goede priesters lijden onder wat de kwaden hebben gedaan. Maar de paus doet zijn werk. De mannen die zich veilig wanen in de wereld van de pauselijke paleizen en de gesloten systemen hebben niet echt door dat de rest van de wereld hen wel doorheeft.”

    • Marc Leijendekker