Opinie

    • Maxim Februari

De online macht van het collectief is beangstigend

De openbaarheid is een gevaarlijke plek. Weliswaar kun je er een tijd lang onzichtbaar blijven: er is geen betere schuilplaats te vinden dan in het volle licht. Maar er komt een moment waarop je je niet langer achter je imago kunt verbergen en dan word je opeens zelf zichtbaar. Mensen met talent voor roem kunnen dit moment lang uitstellen, tot eeuwen na hun dood, maar het komt.

Door allerlei modern gedoe is dit proces op hol geslagen. De openbaarheid is nauwelijks nog een schuilplaats, ze is in rap tempo doorzichtig geworden. Zelfs zo snel dat niemand er nog voldoende rekening mee houdt. Minister Blok is eventjes zichzelf en realiseert zich niet dat zijn publiek online in verbinding staat met het wereldwijde publiek daarbuiten. In Het Financieele Dagblad lees ik dat Blok beter had moeten weten. „‘Binnenskamers’ bestaat simpelweg niet meer.”

Jawel, de minister had beter moeten weten. Maar de interessante vraag is waarom hij het niet beter wist. Zelf denk ik dat het allemaal zo onverwacht tot explosie is gekomen, de communicatie en de vanzelfsprekendheid waarmee iedereen alles integraal online smijt, dat niemand het al kán beseffen. Nauwelijks is de #MeToo-beweging op gang gekomen, of The New York Times komt met een bericht over een Italiaanse actrice die in 2013 op 37-jarige leeftijd een 17-jarige acteur heeft belaagd in een hotelkamer.

Dat is saillant, want de actrice is zelf één van de aanjagers van #MeToo. Aanvankelijk heeft ze filmproducent Weinstein beschuldigd van verkrachting. Desgevraagd ontkent de actrice nu de gebeurtenissen op de hotelkamer met de jongen. Nee, ze heeft alleen vriendschap op afstand met hem. Nee, ze heeft geen seks met hem gehad. Ja, ze heeft wel seks met hem gehad, maar hij heeft haar aangerand. „The horny kid jumped me.” O, zijn er foto’s waarop de situatie anders oogt? Daar moeten zij en haar advocaat dan nog een nachtje over slapen.

Interessant dat de actrice zich kennelijk geen seconde heeft gerealiseerd hoe ook al haar eigen gedragingen zichtbaar zouden worden. Ze heeft een hashtag gelanceerd zonder te voorzien wat er zou gebeuren. Dat ze zichzelf moet terugtrekken als curator van een festival. Dat CNN stopt met het uitzenden van programma’s waarin ze verschijnt. Dat een nette stukjesschrijver van een Nederlandse kwaliteitskrant uit pure plichtsbetrachting naar een selfie staart waarop ze postcoïtaal in een hotelbed ligt. Hoe was het ook alweer? ‘Binnenskamers bestaat niet meer.’

Tot zover blijft alles aangenaam ver weg. Alleen een probleem voor wie in Den Haag werkt of in Hollywood. Toch is er een groter, breder, dieper probleem met de zichtbaarheid, en dat zit nu juist aan de andere kant: niet in Den Haag of Hollywood, maar bij de twitteraars thuis. Het probleem dat ook hun commentaar wereldwijd zichtbaar en hoorbaar is geworden. De borrelpraat staat op de speakers. Mensen beseffen nog steeds niet goed hoeveel macht hun machteloze gemopper opeens heeft gekregen.

Hun hashtags hoeven niet eens meer te worden gelezen door medemensen om invloed te hebben: ze worden verwerkt door algoritmes. Clicks en leesminuten worden automatisch bijgehouden, zodat leesgedrag politieke landsverschuivingen veroorzaakt, zonder dat lezers zich daarvan rekenschap geven en hoeven te geven. Ze hebben geen idee dat hun gepruttel wereldwijd serieuze gevolgen heeft. De nieuwe macht van het getal wordt volstrekt naïef uitgeoefend.

Zelfs wie elementen van dit verhaal al kent, handelt er niet naar. Politici weten dat privé niet langer privé is, maar ze gedragen zich niet overeenkomstig. Het publiek houdt zich onnozel en doet alsof het geen enkele rol in de gebeurtenissen speelt. Kijk ik online naar een foto van een actrice in een hotelbed, dan wordt dat ergens automatisch geregistreerd en opgeteld, met als gevolg dat zulke foto’s virulenter worden verspreid, maar ik doe alsof dat niet zo is. Het volk heeft zelf niet door welke macht het van de algoritmes heeft gekregen. En precies dat is het angstige: het onbewust uitoefenen van macht die nergens aan regels is gebonden. Carrières worden gemaakt en gebroken zonder ingewikkeldheden nog te wegen. Idolen zien per direct hun contract beëindigd, beelden worden acuut niet meer uitgezonden. Overal trekt het volk beelden van tegenvallende helden van hun sokkels, geschiedenis wordt naar believen herschreven, de gekste mensen worden de publieke arena in en uit gejaagd.

Per onbeduidende tweet, per argeloze leesminuut herschrijft het volk verleden, heden en toekomst. Individueel machteloos, collectief oppermachtig. Democratie, juichen sommigen. Hm. Ik denk eigenlijk van niet. En rechtsstaat? Nee, dat zeker niet.

Maxim Februari is jurist en schrijver, www.maximfebruari.nl.
    • Maxim Februari