Opinie

Wat wetenschappers niet kunnen onderzoeken

Onderwijsblog Doe mee. Aan welke belangrijke vragen komt u als wetenschapper niet toe? Evelien Tonkens geeft de aftrap.

ANP PHOTO XTRA Lex van Lieshout

Welke vragen vinden wetenschappers belangrijk om te onderzoeken maar doen ze nu niet doordat er geen geld voor is? De recente artikelen in de NRC over de invloed van externe financiering op wetenschappers gingen vooral over invloed na verkrijging van een onderzoekssubsidie of opdracht. Veel onderzoekers vertelden hoe zij sommige bevindingen moesten aanpassen of wegmoffelen. Ik heb veel onderzoek verricht en begeleid in opdracht van of geheel dan wel gedeeltelijk gefinancierd door externe partijen, maar van dergelijke pressie heb ik nooit last gehad.

Waar ik echter wel last van heb is dat de vragen die je met geld van externe financiers kunt stellen en dus onderzoeken, behoorlijk beperkt zijn. Bedrijven financieren geen onderzoek waarmee ze niet op een of andere manier winst mee kunnen maken, nu of in de toekomst. Financiering van onderzoek concurreert voor hen met winst uitkeren aan aandeelhouders. Het moet dus wel wat opleveren.

Bij overheden concurreert geld voor onderzoek met voorzieningen voor burgers. Overheden financieren alleen onderzoek waar ze die voorzieningen mee kunnen verbeteren. Het moet dus gaan om erkende maatschappelijke problemen. Onderzoek moet beloven aan oplossing van dat probleem iets bij te dragen, opdat overheden hun effectiviteit verhogen en kosten besparen.

Lees ook het dossier: wetenschap onder druk over de ongewenste invloed van geldschieters op wetenschappelijk onderzoek.

Natuurlijk zijn er ook nog onderzoeksfondsen zoals NWO en Zon-MW en, voor Europees onderzoek, Horizon 2020. Ook zij eisen echter vaak externe cofinanciering. Wel heeft met name NWO wat geld voor onderzoek dat puur door nieuwsgierigheid is gedreven en dat alleen voor collega-wetenschappers herkenbaar relevant hoeft te zijn. De pot is beperkt en de concurrentie groot.

Ik beperk me hier tot waar het in de NRC- serie ook over ging, namelijk externe (co)financiering. Dan zijn er legio onderwerpen die wel wetenschappelijk en maatschappelijk relevant zijn maar waar geen externe financiers voor zijn, omdat ze geen kostenbesparing beloven of niet passen in dominante beleidsframes. Met als gevolg dat ze ook geen publiek en politiek issue worden.

Voorbeelden

Voorbeelden van vragen die geen kostenbesparing, efficiëntieverhoging of winstvergroting kunnen beloven, maar deze eventueel slechts zouden kunnen ondermijnen:

- In hoeverre zijn kapitalisme en duurzaamheid te verenigen?

- In hoeverre en onder welke voorwaarden zijn burgers bereid tot consuminderen?

- In hoeverre is een meritocratische samenleving een rechtvaardige samenleving

- In hoeverre is een participatiesamenleving een rechtvaardige samenleving?

- Is er een arbeidsmarkt denkbaar waar fatsoenlijk werk is voor mensen met gebrekkige sociale vaardigheden en een laag IQ, of zijn die mensen eeuwig gedoemd om aan de rand van de arbeidsmarkt te bungelen met onbetaald of zeer tijdelijk werk en valse beloften dat ze op weg naar werk zijn?

- Wat is de invloed van reclame op het handelen van artsen en apothekers?

Voorbeelden van vragen die niet sporen met dominante ‘framing’ vanuit beleid, maatschappij (en media!) en die dus niet als legitieme en interessante problemen herkend worden:

- Wat zijn de economische en sociale effecten van een compleet verbod op particulier autovervoer?

- In hoeverre willen hulpbehoevende ouderen inderdaad, zoals beleid veronderstelt, zo lang mogelijk thuis blijven wonen en onder welke voorwaarden willen zij dit?

- Hoeveel overheidsgeld wordt besteed om mensen te helpen bij communicatie met of strijd tegen de overheid die zich onbereikbaar heeft gemaakt achter formulieren, webadressen, wachtwoorden en doorkiesopties?

- Hoeveel vrije tijd en eigen geld besteden publieke professionals teneinde dingen te doen die buiten hun formele taken vallen en/of wegbezuinigd zijn, maar die vanuit hun beroepsethiek cruciaal zijn?

- In hoeverre, in welke mate en om welke redenen voelen publieke professionals zich genoodzaakt om te liegen teneinde hun beroepseed niet te hoeven schenden?

Ik ben benieuwd of andere wetenschappers ook vragen kennen die naar hun inschatting (en wellicht ervaring ) geen kans maken op financiering door externe financiers?

Evelien Tonkens is hoogleraar burgerschap en humanisering aan de Universiteit voor Humanistiek in Utrecht