Tot waar in Europa de rechter mag reiken

Wie: Mohamed

Kwestie: Overlevering aan Duitsland na mensensmokkel vanuit Turkije

Waar: Rechtbank Amsterdam

Als Mohamed al iets gedaan heeft, in welk land dan en welke rechter mag zijn zaak behandelen? Het is een procedurekwestie, deze zitting, maar een belangrijke. Nederland verwijt Mohamed namelijk niets, maar Duitsland wel. En dus zit hij vast op Duits verzoek, in afwachting van ‘overlevering’ – uitlevering binnen de EU.

Over Mohamed (Aleppo, 1979) komen we te weten dat hij, Palestijns vluchteling, Syrië is ontvlucht. Hij is gescheiden en heeft drie kinderen. Zijn gezin verblijft in Nederland – hij wilde zich bij hen voegen. Maar de autoriteiten constateerden dat er in Dresden tegen hem een Europees arrestatiebevel (EAB) is uitgevaardigd.

Nu zit Mohamed vast in het Justitieel Complex Schiphol. De rechtbank Amsterdam beoordeelt alle EAB’s die Nederland uitvoert. En dat blijkt een evenwichtsoefening tussen de autonomie van Nederland en meewerken aan de opsporing door andere Europese landen.

Het Duitse gezag wil dat Mohamed zich komt verantwoorden omdat hij een tussenpersoon was in een groep mensensmokkelaars die migranten in Turkije onderbracht om ze per boot naar Italië of Griekenland te kunnen vervoeren. Daarna reisden deze migranten door naar Duitsland. Of Mohamed ook met de doorreis te maken had, wordt niet duidelijk. Hij wordt ‘opgeëist’ omdat hij de toegang tot de Europese Unie faciliteerde, waar ten slotte Duitsland last van kreeg. Het arrestatiebevel noemt namen van individuen en families wiens verblijf en overtocht hij mede zou hebben verzorgd.

Mohamed ontkent. Dat hij gearresteerd werd, kwam als een grote verrassing. De officier vindt het Duitse verzoek voldoende specifiek onderbouwd – er zit een schema bij waarin dertien handelingen zijn beschreven die nodig waren om een migrant naar Duitsland te krijgen.

Maar de advocaat van Mohamed is het er niet mee eens. Hij pakt er de Overleveringswet bij waarin staat wanneer een lidstaat ‘overlevering’ moet weigeren. Strafrechtspleging is ook een kwestie van soevereiniteit, van het op afstand houden van de buren en hun opvattingen over wat mag en niet mag. Recht is ook cultuur. Bijvoorbeeld om te voorkomen dat Ierland de Nederlandse abortuspraktijk gaat vervolgen, of Duitsland ‘onze’ coffeeshops. De Overleveringswet eist dan ook dubbele strafbaarheid. Het feit waarvoor de verdachte wordt ‘opgeëist’, moet zowel in het land waar hij in de cel zit als het land dat de arrestant wil hebben strafbaar zijn.

Dat is in deze zaak geen probleem – zowel in Nederland als Duitsland is mensensmokkel strafbaar. Maar beide landen moeten ook gelijk bevoegd zijn om het feit te vervolgen, nu het buiten het eigen grondgebied heeft plaatsgevonden. En daar zit wel een probleem. Nederland mag alleen mensensmokkel tussen Turkije en Italië/Griekenland vervolgen als dat door een Nederlander is gepleegd – niet door een Syriër.

De Duitse rechter trekt de grenzen heel wat ruimer. Mensensmokkel over de Middellandse Zee is zodanig met Duitsland verbonden, dat de plaats van het delict geacht kan worden Duitsland te omvatten, is de redenering. Dan doet de nationaliteit van de verdachte er niets toe.

Die redenering wijst de advocaat af. Stel je voor dat de Duitse rechter vindt dat fabrieken in de Verenigde Staten die veel CO2 uitstoten het milieu in Duitsland belasten, vallen die bedrijven dan ook onder de Duitse rechtsmacht? De officier vindt het een „belachelijk voorbeeld”, waarmee de zaak „in het ridicule” wordt getrokken.

Maar de advocaat houdt vol. Wat Mohamed deed, gebeurde in Turkije, dan wel op zee. Zijn eventuele groep had geen reisbureau naar Duitsland, maar naar de EU. De ‘pleegplaatsen’ van mensensmokkel zijn dan Turkije, Italië of Griekenland. En dan is het aan de autoriteiten dáár om te bepalen of ze willen vervolgen of gedogen. Als Duitsland dat naar zichzelf toetrekt, met Nederlandse hulp, vormt een inbreuk op de soevereiniteit van die landen. En dat is hier gaande. Nederland moet dat voorkomen.

De rechtbank heeft er twee weken later geen oren naar. Overlevering aan Duitsland is toegestaan.

    • Folkert Jensma