China gaf Alibaba-oprichter Jack Ma de ruimte

Alibaba Jack Ma, als internetpionier miljardair geworden, trekt zich terug. Weinig kans dat China weer zo’n particulier ondernemer laat opstaan.

Ma is geen techneut, wel een visionair Foto Reuters/Marcos Brindicci

Jack Ma is binnen en buiten China verreweg de bekendste Chinese ondernemer. Volgend jaar treedt hij af als topman van internetgigant Alibaba; Daniel Zhang, voorzitter van het dagelijks bestuur, volgt hem op. Ma zegt zich meer te willen richten op onderwijs en, net als zijn grote voorbeeld Bill Gates, op liefdadigheid. Hij behoudt invloed: met 6,4 procent blijft Ma de grootste aandeelhouder, en hij blijft ook in de groep die achter de schermen het beleid bepaalt.

Ma is weliswaar niet meer de allerrijkste, maar toch één van de rijkste mannen van China. Hij heeft een geschat vermogen van zo’n 35 miljard euro. Dat kapitaal verdiende hij in minder dan twintig jaar. Zijn onderneming is nu één van de grootste van Azië, met ruim 86.000 werknemers.

Ma is geen techneut, wel een visionair. Hij zag al heel vroeg in dat je geld kan verdienen als je vraag en aanbod via internet soepel en vloeiend bij elkaar brengt. In zijn flat in de Oost-Chinese stad Hangzhou richtte hij in 1999 Alibaba op. Hij wilde Chinese bedrijven met Amerikaanse afnemers in contact brengen. Daarom zette hij een lijst met namen van Chinese producenten op internet, zodat buitenlandse ondernemers die bedrijven zouden kunnen vinden. En inderdaad begonnen buitenlandse bedrijven te bellen.

Later koppelde hij ook consumenten aan leveranciers: een gouden greep. Toen hij daarbij ook nog een betalingssysteem invoerde waardoor consumenten zonder tussenkomst van banken hun bestellingen op internet konden plaatsen, had hij een succesformule in handen.

Makkelijk consumeren

Ma zag in dat internet veel voor China kon betekenen op een moment dat nauwelijks iemand in dat land nog van internet had gehoord. De welvaart in China nam snel toe. Daarmee groeide de behoefte om snel en makkelijk te consumeren: bestellen via internet heeft in China zo een veel grotere vlucht genomen dan bijvoorbeeld in Nederland.

Lees ook: Chinezen kopen zich de hele dag suf, de Chinese staat profiteert van alle data die Alibaba verzamelt

Zeker zo belangrijk voor de groei van Alibaba was het politieke klimaat. De Chinese overheid gaf particuliere ondernemers in de tijd dat Alibaba opkwam veel meer ruimte dan zij ooit eerder hadden gekregen. Succesvolle ondernemers werden een bewonderde sociale klasse, een klasse die alles mocht en die veel werd vergeven, ook door de overheid.

Ze moesten dan wel zorgen dat ze de overheid en de communistische partij niet in de wielen reden. In veel gevallen profiteerden zowel individuele ambtenaren als de overheid in bredere zin mee van de nieuwe welvaart die de particuliere ondernemers genereerden. Hun werd bijvoorbeeld vriendelijk verzocht bij te dragen aan de aanleg van wegen en scholen. Individuele ambtenaren lieten zich vaak direct of indirect betalen voor bijvoorbeeld het verlenen van vergunningen.

Politiek betrouwbaar

Vooral op het gevoelige gebied van internet zag de overheid graag dat politiek betrouwbare Chinese ondernemers de lokale markt ontwikkelden. Die waren bepaald meer welkom dan die moeilijker te controleren en lastig te beïnvloeden westerse bedrijven met hun afwijkende normen en waarden.

Jack Ma wist het spel met de overheid en de Communistische Partij van China goed te spelen. Hij zei tegen zijn werknemers: „Wees verliefd op de overheid, maar trouw er niet mee.” Eind 2015 nam hij de Hongkongse krant South China Morning Post over. Dat is een kleine, maar invloedrijke Engelstalige krant die traditioneel zeer goed geïnformeerd is over China. Ma kreeg vooral met de website van de krant een extra promotiemiddel in handen voor zijn producten, dus commercieel was het niet oninteressant. Maar de Chinese overheid zal er er ook blij mee zijn geweest: Ma dringt beetje bij beetje de kritische stukken in de krant terug. Hij probeert zo de beeldvorming over China positief te beïnvloeden.

Lees ook: Wat wil Jack Ma met een krant?

Een particulier ondernemer als Ma zou in het China van vandaag niet makkelijk meer komen bovendrijven. Onder Xi is het land teruggekeerd naar een praktijk waarbij vooral staatsbedrijven de economie domineren. Zij krijgen de leningen en de voorkeursbehandeling, zij zijn China's nationale en internationale trots.

Maar de staatsbedrijven hebben ook veelal de boot gemist wat internet betreft en lopen achter op bedrijven als Alibaba. De oplossing van de overheid, geobsedeerd met het controleren van alle aspecten van de maatschappij, is staatsbedrijven aandelen te laten nemen in succesvolle privébedrijven. Ze kunnen zo beter meekijken met wat privébedrijven doen.

Veel grote private ondernemers zijn in problemen gekomen omdat hun hoge schuldenlast de overheid niet zint, of de investeringen die ze doen in het buitenland. Die zouden veelal te weinig toegevoegde waarde voor China als geheel hebben. De informele symbiose tussen overheid en particuliere bedrijven lijkt daarmee doorbroken. De kans dat een nieuwe ondernemer van het kaliber van Jack Ma in China kan opstaan, lijkt daarmee klein geworden.

    • Garrie van Pinxteren