Radicalen winnen op rechts én links

Verkiezingen

Het Zweedse politieke landschap raakte zondag versplinterd. Partijen op de linkerflank en op de rechterflank boekten winst.

Partijleider Jimmie Åkesson van de radicaal-rechtse Zweden Democraten brengt zijn stem uit in het stadhuis van Stockholm. Foto Stina Stjernkvist/EPA

Twee partijen zijn winnaar van de Zweedse verkiezingen van zondag: een is opgericht door ex-nazi’s, de ander door voormalig communisten, beide willen ze uit de Europese Unie treden.

Het komt niet vaak voor dat de hele wereld gespannen kijkt naar de uitslag van de verkiezingen in het Scandinavische land, dat 10 miljoen inwoners telt. De afgelopen maanden nam de internationale interesse toe. Volgens peilingen zouden de radicaal-rechtse Zweden-Democraten 18 tot 24 procent van de keizers kunnen bereiken: het werden er iets minder, 17,7 procent, een groei van bijna 5 procent. De partij die vroeger de meest extremistische partij was van rechts Europa, heeft een stevigere basis verworven in Zweden.

Nog een reden voor spanning was het historische succes van de sociaal-democratische regeringspartij. Al meer dan honderd jaar is die de grootste in Zweden. Die positie behouden de Sociaal-Democraten, maar wel met minder steun; ze gaan van 31 procent van de stemmen in 2014, naar ongeveer 28 procent. De laatste keer dat ze het slechter deden was in het jaar 1908.

Links of rechts blok?

In Zweden is het van oudsher zo dat óf een links blok óf een rechts blok regeert. De twee blokken zijn volgens de laatste uitslag ongeveer even groot geworden: 40 procent tegen 40 procent. „Het verschil gaat om iets van 28.000 stemmen”, zegt Torbjörn Larsson, docent politicologie aan de universiteit van Stockholm. „Zweden die in het buitenland wonen gaan mogelijk de doorslag geven.” Woensdag worden hun stemmen bij de huidige uitslag opgeteld.

„Zweden is na deze verkiezingen eigenlijk net zo gefragmenteerd geraakt als Nederland” , zegt Sarah de Lange, hoogleraar politicologie aan de Universiteit van Amsterdam. Naast het succes van radicaal-rechts heeft ook een kleine partij aan de linkerflank, die juist tegenover de Zweden-Democraten staat, het goed gedaan. De Linkse Partij, die pro-immigratie is, behaalde 8 procent van de stemmen, een paar procent meer dan in 2014.

De Linkse Partij nam de afgelopen vier jaar een interessante positie in, zegt Larsson. „Formeel zaten ze niet in de regering, ze kregen geen ministersposten, maar steunden de regering bij begrotingen. Zo hadden ze wél invloed maar geen last van impopulaire maatregelen die de regering nam.”

Lees ook: Het linkse land waar het zo goed leek te gaan

Volgens Larsson is de partij inderdaad voor uittreden uit de Europese Unie, maar is er niet actief campagne voor gevoerd. „Ze wilden niet in het vaarwater van de Zweden-Democraten komen”, zegt hij. De kans is volgens hem klein dat een zogenoemde Swexit, een Zweeds uittreden uit de EU, een thema wordt waar we vaker van gaan horen. „Sinds Brexit zijn veel Zweden Europa juist belangrijker gaan vinden.”

De Linkse Partij is de tegenpool van de rechts-radicale anti-immigratiepartij Zweden-Democraten. „De partij heeft klassiek linkse standpunten die de Sociaal-Democraten de laatste jaren hebben laten liggen. Zo wil ze meer migranten verwelkomen en werklozen beter helpen aan werk te komen”, zegt Larsson van de universiteit van Stockholm.

In Zweden heeft radicaal-rechts campagne gevoerd met een zeer sterk anti-immigratiegeluid. De Zweden-Democraten willen een einde aan het tolerante immigratiebeleid. Sinds 2014 vroegen 313.000 migranten asiel aan in Zweden, bijna 170.000 kregen sindsdien een verblijfsvergunning. Het succes van de partij lag in lijn met het succes van anti-immigratiepartijen in Italië, Oostenrijk en Duitsland.

Hoewel de linkse minderheidsregering van premier Löfven de regels voor een permanente verblijfsstatus voor migranten aanscherpte, bleven veel kiezers weg. De traditionele partijen, die aan steun verliezen, moeten op nieuwe manieren een stabiele regering vormen, zegt Larsson. Beide blokken hebben tot nu toe gezegd nooit met de Zweden-Democraten te gaan regeren.

„Als er een rechts blok komt moeten ze toch in gesprek gaan met de Zweden-Democraten, zonder dat ze de partij het gevoel geven dat ze de Zweedse politiek gaan beïnvloeden.” Hoe ze dat gaan doen, zegt Larsson, dat is de grote vraag.

Update: Dit stuk is op 10 september 2018 aangevuld met nieuwe informatie.

    • Maral Noshad Sharifi