De harde lijn over Lili en Howick werd pas héél laat vloeibaar

Asiel De coalitie hield, ondanks hevige protesten, lang vast aan de strenge lijn: Lili en Howick moesten terug naar Armenië. Totdat ze wegliepen. Toen mochten ze ineens wél blijven. Wat gebeurde er en wie deed wat? En waarom duurde het zo lang?

Leden van kinderrechtenorganisatie Defence for Children voeren actie tegen de uitzetting van Howick en Lili. Foto Robin van Lonkhuijsen/ANP

Vrijdag 7 september: De harde lijn

Hij is de enige die kan bepalen dat de kinderen mogen blijven, maar hij is onverbiddelijk. De dag voordat de Armeense kinderen Lili (12) en Howick (13) zullen worden uitgezet, laat staatssecretaris Mark Harbers (Asiel, VVD) weten dat zijn besluit definitief is. Hij zal géén gebruik maken van zijn discretionaire bevoegdheid. Het leidt ertoe dat Harbers ernstig wordt bedreigd – hij moet worden beveiligd en zou zelfs tijdelijk elders slapen.

Coalitiepartijen VVD, CDA, D66 en ChristenUnie gaan niet tegen Harbers in. Hoewel van de ChristenUnie en D66 bekend is dat zij voorstander zijn van een ruimer kinderpardon, vormt de coalitie één front. Politici laten zich voor de camera’s niet verleiden tot het geven van hun persoonlijke mening, ze verkondigen keurig het kabinetsstandpunt. Oók Joël Voordewind doet dat, het Tweede Kamerlid van de ChristenUnie dat al jaren strijdt voor een ruimer toelatingsbeleid voor kinderen van uitgeprocedeerde asielzoekers.

Bij de totstandkoming van het kabinet-Rutte III is die wens niet uitgekomen. Iedereen weet hoe moeilijk Voordewind het daarmee had. Maar ook in de week waarin de spanning rond Lili en Howick hoog oploopt, geeft hij geen krimp.

Lees ook Op Howick en Lili is het asielrecht niet berekend

Op vrijdag, een dag voor het geplande vertrek van de twee Armeense tieners, doet de advocaat van de kinderen een laatste poging om uitzetting te voorkomen. Hij dient bij de rechtbank in Utrecht een spoedverzoek in waarin hij aandringt op uitstel. Volgens hem kan de moeder van Lili en Howick vanwege psychische problemen niet voor haar kinderen zorgen en zijn er geen adequate afspraken gemaakt over onderdak en scholing. De rechtbank zal diezelfde avond uitspraak doen.

Ondertussen is de boodschap van de staatssecretaris nog even hard en duidelijk: de uitzetting gaat gewoon door. „De zaak is acht keer uitvoerig beoordeeld en elke keer was de uitkomst dat er geen recht is op verblijf, omdat Armenië een veilig land is”, zegt Harbers op vrijdag na afloop van de ministerraad.

Premier Rutte voegt daar vrijdagmiddag op zijn persconferentie aan toe dat de regering „soms hard moet zijn” tegen mensen die geen recht hebben om te blijven. Als we dat niet doen, betoogt Rutte, verliezen we draagvlak voor het asielbeleid. Maar hij begrijpt wel dat de zaak van Lili en Howick „bij heel veel mensen, ook bij mij, emoties oproept”.

Die avond, even na tien uur, twittert vicepremier Hugo de Jonge vanaf het strand in Scheveningen een vrolijke foto van hemzelf met premier Rutte, minister Bruno Bruins (Medische Zorg, VVD) en staatssecretaris Barbara Visser (Defensie, VVD). De foto van vier bewindspersonen die een concert van zangeres Anouk bijwonen valt bij veel twitteraars verkeerd. Dat de bewindslieden feestvieren terwijl Lili en Howick in spanning de uitspraak van de rechter afwachten, is nog tot daaraan toe, is de teneur, maar dat ze daar een foto van delen is „gevoelloos”.

Vlak nadat Anouks optreden bij Live on the Beach is afgelopen, komt het vonnis binnen. Slecht nieuws voor Lili en Howick: de rechter ziet geen aanleiding om de uitzetting uit te stellen. De kinderen, die hun laatste avond in Nederland doorbrengen bij hun grootouders in het Gelderse dorp Wijchen, zullen op zaterdagochtend om acht uur op een KLM-vlucht worden gezet die hen via Parijs naar Jerevan moet brengen.

Als het nieuws tot de kinderen doordringt, zijn ze hevig geëmotioneerd. Overstuur bellen de kinderen met hun moeder, die ook van streek is en dreigt zichzelf iets aan te doen. Te midden van dit tumult weten Lili en Howick te ontsnappen aan het toezicht van hun begeleider van voogdij-instelling Nidos.

’s Nachts krijgt Mark Harbers te horen dat de twee tieners ervandoor zijn gegaan en dat de autoriteiten niet weten waar ze zijn. Die nacht cirkelt een politiehelikopter tevergeefs rondjes boven Wijchen.

Zaterdagochtend: De ‘klopjacht’

Zaterdagochtend ontwaakt Nederland met het bericht dat Lili en Howick op de vlucht zijn in een poging hun uitzetting te voorkomen.

Staatssecretaris Harbers zit voortdurend in telefonische vergaderingen met ambtenaren van de betrokken diensten, zoals de Immigratie- en Naturalisatie Dienst en de Dienst Terugkeer & Vertrek. Al snel beseft hij: de zaak is aan het ontsporen. Hij heeft het niet meer in de hand.

Heel Nederland lijkt zich zorgen te maken over de twee kinderen. Wie weet waar de tieners in hun wanhoop toe in staat zijn? En dan is er nog de dreiging van de moeder om zichzelf van het leven te beroven. Ook Harbers weet hiervan. Het is een horrorscenario als een van de betrokkenen iets overkomt – dat wil hij niet op zijn geweten hebben. Hij realiseert zich dat hij van zijn besluit moet terugkomen, hij kan niet anders.

Ondertussen heeft hij contact met leden van het kabinet en uit de coalitie. Met partijleider Gert-Jan Segers van de ChristenUnie heeft hij vrijdagavond al uitgebreid gesproken.

Op zaterdagochtend hebben Kamerleden Voordewind en Maarten Groothuizen van D66 besloten hun krachten te bundelen, in de hoop dat Harbers dan eerder naar ze luistert. Die twee partijen willen allebei dat Lili en Howick mogen blijven. Waar hun inspanningen die ochtend precies uit bestaan, blijft onduidelijk. De Kamerleden willen dat niet toelichten.

Harbers belt eveneens met VVD-fractievoorzitter Klaas Dijkhoff, die in het vorige kabinet staatssecretaris van Asiel was. Als iemand weet hoe het werkt, en hoe lastig het is met die discretionaire bevoegdheid, is hij het.

Ook D66-fractievoorzitter Alexander Pechtold hangt aan de lijn. Hij is woedend dat de politie de hulp van burgers heeft ingeroepen bij de zoektocht naar Lili en Howick. Ook op sociale media zijn mensen furieus. Worden burgers geacht de kinderen te verraden, en zo te helpen bij hun uitzetting? De vergelijkingen met de Tweede Wereldoorlog zijn snel gemaakt.

Lees ook Lili en Howick zijn terecht en mogen in Nederland blijven

De druk op Harbers neemt toe, maar hij heeft die ochtend zijn besluit al genomen. Lili en Howick mogen blijven, al kost hem dat wel moeite. Hij is ervan overtuigd dat hij er goed aan deed om de kinderen terug te sturen naar Armenië. Daarmee volgde hij de wet. De rechters en de Raad van State hebben hem gelijk gegeven. Ondanks de toenemende druk van de buitenwereld heeft hij zijn poot stijf gehouden. En nu moet hij toch ‘om’.

Aan het begin van de middag deelt Harbers zijn besluit mee aan de betrokken diensten en aan zijn ambtenaren. Er moet rust komen, zegt hij. Voor iedereen. Voor de kinderen.

Zaterdagmiddag en zondag: Succes opeisen

Meteen na het besluit van Harbers delen D66 en ChristenUnie hun blijdschap met de rest van de wereld. Een opgeluchte Joël Voordewind van de ChristenUnie verschijnt voor allerlei camera’s en zegt steeds weer dat hij „betrokken” was bij de zaak die hem zo „aan het hart” ging. De suggestie van verschillende media dat hij er samen met D66 voor heeft gezorgd dat de druk bij Harbers werd opgevoerd, weerspreekt hij niet. „Dat ga ik niet zeggen, maar het is duidelijk dat wij betrokken waren.” Hij heeft weinig slaap gehad, zegt hij.

Pechtold twittert dat hij blij is dat Lili en Howick mogen blijven. „Het welzijn van de kinderen dreigde vandaag in gevaar te raken, dat staat uiteindelijk voorop”, schrijft hij. „Ik hoop dat de kinderen rust gegund wordt. En roep het kabinet op: laten we lessen trekken!”

Een storm van protest steekt op. Op sociale media volgen duizenden woedende reacties. Hoezo kwam het welzijn van Lili en Howick nú pas in het geding? Dat was toch al eerder zo? Had D66 niet al veel eerder iets moeten doen?

Al die boze reacties raken een gevoelige snaar bij Pechtolds partijgenoot Pia Dijkstra. ‘De twittergemeenschap heeft blijkbaar veel moeite met werk dat in stilte wordt verricht. Tsja’, schrijft ze. Net als Pechtold krijgt ook zij nu een stortvloed van kritiek over zich heen. Drie uur later verstuurt ze nog een bericht, waarin ze een en ander probeert recht te zetten.

Bij VVD en CDA leidt de opstelling van de coalitiepartners tot enige wrevel. Waarom strijken D66 en de ChristenUnie de eer op? Het was een inhoudelijke afweging van Harbers, zeggen VVD en CDA, geen politiek besluit.

Voor Lili en Howick maakt het niet uit wie ervoor heeft gezorgd dat ze kunnen blijven. Zij laten zondagavond aan het NOS Jeugdjournaal weten blij en opgelucht te zijn. „Het is geweldig dat het op het laatste moment komt”, zegt Howick. „Eerst geloof je het niet, dan begin je het te beseffen. Het kan niet beter.”

Met medewerking van Mark Lievisse Adriaanse. Voor dit artikel sprak NRC met meerdere bronnen binnen de coalitie en de NCTV.
Luister ook naar deze aflevering van onze podcastserie Haagse Zaken: Waarom een verruiming van het kinderpardon er niet komt
U kunt zich ook abonneren via iTunes, Stitcher, Spotify of RSS.
    • Floor Boon
    • Barbara Rijlaarsdam