De waaghalzerij van de Russische inlichtingendienst GROe

Inlichtingendienst GROe GROe, verdacht van de aanslag op de Skripals in Groot-Brittannië, is met afstand de avontuurlijkste van de drie Russische inlichtingendiensten.

GROe-agenten Alexander Petrov (R) en Ruslan Boshirov, verdachten van de aanslag met novitsjok op ex-spion Skripal en zijn dochter, in Salisbury. Metropolitan Police Service/AFP

Als het geen zondag was geweest, dan hadden de twee GROe-agenten misschien op Fisherton Street nog een souvenirtje gekocht, als aandenken aan hun uitstapje naar het Britse Salisbury.

Het is zondag 4 maart, even na het middaguur. Volgens de Britse politie zijn Aleksandr Petrov en Roeslan Bosjirov (waarschijnlijk niet hun echte namen) net bij het huis van Sergej Skripal geweest en hebben ze de voordeur van de overgelopen Russische spion ingespoten met het uiterst dodelijke zenuwgif novitsjok. Skripal was een overgelopen GROe-collega.

Nog geen kwartier later lopen de twee mannen door het centrum van Salisbury, langs Dauwalders: handelaar in postzegels en munten sinds 1958. Het is een gure dag met regen en natte sneeuw. De twee dragen warme jacks, muts en honkbalpet. Een videocamera in de postzegelwinkel legt vast hoe Petrovs oog valt op een plastic bak met oude munten in de vitrine. Hij gebaart naar zijn partner en loopt terug naar de ingang van de zaak waar hij een bordje ‘gesloten’ ziet hangen. De mannen lopen door, in de richting van het station.

Uit de bosjes gevist

Het lijkt van een onvoorstelbare achteloosheid. Onderweg naar het station gooien de twee een chique parfumflesje met het dodelijke gif achteloos in de bosjes, waaruit het twee maanden later wordt opgevist door de nietsvermoedende Charlie Rowley. Hij geeft het aan zijn vriendin Dawn die de ‘parfum’ opspuit. Twee dagen later is ze dood. Skripal, het echte doelwit van Petrov en Bosjirov, overleeft de aanslag.

„Dit was meer Johnny English dan James Bond”, zei de Britse minister van Veiligheid Ben Wallace over de aanslag – een verwijzing naar de Britse komedie waarin Rowan Atkinson een klunzige geheim agent speelt. Inlichtingenexpert Mark Galeotti noemt die typering een grove onderschatting. „Er ontstaat het zorgelijke en gevaarlijke beeld dat Ruslands GROe een stel prutsers zijn”, twitterde Galeotti na de speech van May waarin zij eerder deze week bekendmaakte dat de Russische GROe achter de aanslag met novitsjok zit. „De spionnen van de GROe hebben een militaire mindset. Het enige dat telt is of de missie is geslaagd. Over de bredere gevolgen nadenken, is niet hun taak”, zegt de Britse expert telefonisch vanuit Florence.

Twitter avatar MarkGaleotti Mark Galeotti A worrying + problematic new narrative is emerging that #Russia‘s #GRU are somehow a bunch of bunglers (incl Ben Wallace: “more Johnny English than James Bond”)
Inaccurate + miss point. GRU ethos about taking chances to not miss opportunities, even if won’t always succeed

‘Doden niet het grootste doel’

Hoewel de aanslag uiteindelijk mislukte – Skripal overleefde – vallen de resultaten voor de GROe binnen de grenzen van het toelaatbare. Dat Skripals dochter Joelia en twee Britten eveneens vergiftigd werden, is voor de dienst slechts bijzaak, zo denkt Galeotti.

Novitsjok is omgeven door geheimzinnigheid Ook in Nederland is gewerkt aan het dodelijke gifgas

Volgens hoogleraar Anthony Glees van de universiteit van Buckingham was het doden van Skripal mogelijk niet eens het belangrijkste doel: „Misschien was het vooral de bedoeling te laten zien dat Rusland ongestraft kan toeslaan in het hart van het Britse militaire establishment”, aldus Glees tegen de Britse krant The Times.

Een dergelijke, gevaarlijke klus is de GROe op het lijf geschreven. De Glavnoë Razvedyvatelnoë Oepravlenië, oftewel Hoofd Inlichtingendienst van het Russische ministerie van Defensie, is met afstand de avontuurlijkste van de drie Russische inlichtingendiensten.

Sinds de oprichting van de dienst in 1918 voert de GROe geheime operaties uit – van Afghanistan tot Afrika – en is het zeer actief in de Baltische staten en in Oost-Europa. Ook doken GROe-agenten op tijdens de Spaanse burgeroorlog en de Cubacrisis.

Waaghalzerij

Net als haar tegenhangers – de FSB en de SVR – houdt de GROe zich hoofdzakelijk bezig met het verzamelen en analyseren van inlichtingen. Tegelijkertijd voert de dienst militaire operaties in ‘het veld’ uit – en daarbij lijkt Moskou de jaren steeds ambitieuzer en overmoediger te worden.

Het parfumflesje waar de novitsjok in zat.

Foto Metropolitan Police/AP

In de turbulente jaren negentig ging onder president Boris Jeltsin het Russische inlichtingenbestel op de schop. De machtige KGB werd opgedeeld in een binnenlandse (FSB) en een buitenlandse (SVR) tak. De militaire inlichtingendienst GROe bleef echter onaangetast en krabbelde langzaam op uit de crisis van de jaren 80. Met het aantreden, in 2000, van voormalig FSB-baas Vladimir Poetin als president kregen de drie inlichtingendiensten een steeds prominentere rol. En hoewel de machtige FSB altijd Poetins favoriet en beschermheer is gebleven, wist de GROe zich met binnen- en buitenlandse waaghalzerij in de kijker te spelen. Zo speelde de dienst een actieve rol bij het Russische offensief in de opstandige deelrepubliek Tsjetsjenië, waar het lokale Tsjetsjeense bataljons aanstuurde die berucht waren om hun wreedheden tegen de bevolking.

Belangrijkste gebouw van de FSB, als reflectie van een winkelruit, aan het Lubyanka Plein in Moskou.

Foto Ivan Sekretarev/AP

Brompot

De laatste jaren bleek de GROe van nut om voormalige Sovjetrepublieken die al te veel richting het Westen afdreven, in de greep van Moskou te houden. De kortstondige oorlog met Georgië in 2008, waarbij de regio Zuid-Ossetië afscheidde, werd naar later bleek voorafgegaan door destabiliseringsoperaties van GROe-agenten. En ook bij de annexatie van de Krim en de separatistische opstand in de Donbas speelde de dienst een belangrijke rol. Het waren GROe-agenten, zoals The Washington Post vorig jaar reconstrueerde, die valse accounts aanmaakten op sociale media en de burgers ophitsten tegen het „fascistische bewind” in Kiev. Ook zou de dienst er, volgens onderzoek van de onafhankelijke Oekraïense denktank Razoemkov Centre, in geslaagd zijn maar liefst 30 procent van de Oekraïense agenten te rekruteren voor de Russische zaak.

Het Russische offensief in Georgië ging gepaard met flinke militaire blunders, zo constateerde Galeotti vorig jaar in een artikel in The Atlantic. De GROe kreeg, als verantwoordelijke voor militaire inlichtingen, de schuld. De dienst herpakte zich al snel en sloeg terug in 2014, toen GROe-officieren de hoofdrol opeisten in Ruslands geheime oorlog in de Donbas. Ook daar werd geblunderd, met het neerhalen van passagierstoestel MH17 als tragisch dieptepunt. Verschillende verdachten in het MH17-dossier zijn lid van de GROe. Voormalig kolonel ‘Chmoeri’ (brompot) speelde een belangrijke rol bij het transport van de Boek-installatie waarmee de MH17 werd neergeschoten. Het Nederlandse OM is ook op zoek naar ‘Orion’, een alias waarachter volgens onderzoekscollectief Bellingcat de GROe-officier Oleg Ivannikov schuil gaat.

Lees ook: Orion, Russische sleutelfiguur in MH17-zaak, geïdentificeerd

Laag slagingspercentage

Niet gehinderd door die tegenvallers zette de GROe haar operaties ook na 2014 voort in andere landen. In 2016 zette het een gedurfde actie op touw in Montenegro om het land af te houden van NAVO-lidmaatschap. De dienst stuurde twee agenten op pad om op verkiezingsdag de pro-westerse president Djukanovic te laten vermoorden en met behulp van lokale nationalisten een coup te plegen. De aanslag mislukte, maar de agenten wisten te ontkomen. Volgens Britse en Amerikaanse inlichtingen zou het Kremlin goedkeuring hebben gegeven voor de actie.

Het lage slagingspercentage van GROe-acties lijkt Moskou allerminst te deren, aldus Mark Galeotti vorig jaar tegen BBC. „Ze zijn heel actief, maar het is interessant dat deze operaties een ruwweg 50-procent slagingskans hebben. Maar dat is oké, het Kremlin lijkt het beter te vinden om iets te proberen dat mislukt, dan om helemaal niets te proberen.”

De acties van de GROe vormen dan ook een essentieel onderdeel van de ‘hybride oorlogvoering’ waar Rusland sinds 2014 actief op inzet en waarbij conventionele militaire middelen worden aangevuld met een breed scala van instrumenten om de tegenstander ontregelen. Van het hacken van energiecentrales tot het verspreiden van desinformatie door een trollenleger. Dankzij deze tactiek weet Rusland – dat niet over de financiële middelen beschikt als supermachten als China en de VS – telkens het initiatief naar zich toe te trekken.

Mysterieuze huurlingen

Zoals in Syrië, waar Rusland gevaarlijke grondoperaties overlaat aan de mysterieuze Russische huurlingenorganisatie Wagner, opgericht door oud-GROe-kolonel Dmitri Oetkin

Hoewel het Russische ministerie van Defensie berichten daarover afdeed als ‘fake’, bevestigden anonieme bronnen in de FSB aan de Russische zakenkrant RBK dat Wagner wel degelijk door de GROe wordt aangestuurd. De huurlingenfirma wordt gefinancierd door zakenman en Poetin-vriend Prigozjin, die eveneens leiding zou geven aan de Petersburgse trollenfabriek, die via sociale media succesvol invloed uitoefende op de Amerikaanse verkiezingen.

Deze week meldde The Times dat het Britse ministerie van Defensie een opmerkelijke toename ziet in de activiteiten van de GROe. Analisten verzamelen sinds 2004 informatie over GROe-operaties. Van de 26 ernstigste aanvallen vond bijna de helft plaats sinds januari 2017, aldus een inlichtingenrapport dat is ingezien door de krant.

Die verhoogde activiteit wordt gevoed door de onderlinge concurrentie van de Russische inlichtingendiensten om de gunsten van het Kremlin en de president. „Beide rapporteren rechtstreeks aan Poetin en niets gebeurt zonder toestemming van het Kremlin”, zegt Galeotti. Dat resulteert erin dat GROe en FSB zich steeds vaker op elkaars terrein begeven. Ook in cyberspace, zo bleek tijdens de Amerikaanse verkiezingscampagne in 2016.

Hoofdkwartier van de GROe in Moskou.

Foto Natalia Kolesnikova/AFP

Hackersgroepen

Dat jaar brak hackersgroep ‘Fancy Bear’, aangestuurd door de GROe, in in de systemen van de Amerikaanse Democratische Partij. Maar op dat moment was het netwerk al geïnfiltreerd door een tweede Russische hackgroep: ‘Cozy Bear’ die zou werken voor FSB of SVR. Volgens de Amerikaanse autoriteiten leken de twee hackgroepen niet op de hoogte van elkaars aanwezigheid.

Hoewel de hack de relaties tussen Rusland en het Westen danig heeft verstoord, gaat het werk gewoon door. De Petersburgse internetkrant Fontanka wist via een bron, waarschijnlijk binnen luchtvaartmaatschappij Aeroflot, achter de paspoortgegevens van Aleksandr Petrov en Roeslan Bosjirov te komen. Hun reisdocumenten zouden twee jaar geleden zijn uitgegeven en zijn van het oude type – zonder biometrische gegevens. Het ene paspoortnummer eindigde op 1294, het andere op 1297, wat er op wijst dat de documenten waarschijnlijk tegelijkertijd zijn afgegeven. Volgens Fontanka hadden de twee mannen waarschijnlijk elk twee vluchten terug naar huis geboekt: eentje op zondagavond, en eentje in de nacht van zondag op maandag. Een terugvaloptie voor als ze hun vlucht zouden missen, zo lijkt het. Zo voorzichtig waren de twee GROe-agenten dan weer wel.

    • Eva Cukier
    • Steven Derix