Het vissen op plastic kan nu echt beginnen

Plastic Nederlander Boyan Slat wil de oceanen schonen van de groeiende hoeveelheid plastic. Deze zaterdag begint zijn systeem in Californië aan die missie.

Foto The Ocean Cleanup

In de baai van San Francisco wordt deze zaterdag een zeshonderd meter lange buis te water gelaten. De buis drijft, eronder hangt een doek dat drie meter diep het water insteekt. De komende maanden wordt de constructie naar de ringvormige zeestroming tussen Hawaï en Californië gesleept, waar zich plastic afval ophoopt.

Dit is het systeem dat Nederlander Boyan Slat bedacht om de oceanen te schonen van plastic. ‘Wilson’ is dit eerste exemplaar gedoopt – naar de volleybal die Tom Hanks gezelschap houdt in de film Cast Away. Na jaren voorbereiding wordt het systeem voor het eerst toegepast in de praktijk. Een cruciaal moment. Slat: „Ik weet dat het de goede beslissing is om hem nu de oceaan in te laten. Maar ik weet ook dat er nog steeds honderd dingen mis kunnen gaan. We weten niet wat we tegen gaan komen.”

Al vanaf zijn zestiende denkt Boyan Slat (24) na over een techniek waarmee hij plastic afval uit de oceanen kan ‘opvegen’. Sinds vijf jaar leidt hij de stichting The Ocean Cleanup met inmiddels ruim zeventig medewerkers – veelal ingenieurs, maar ook oceanografen, milieukundigen, it’ers. Het bedrijf is net verhuisd van Delft naar Rotterdam, naar een wat verouderd ogend pand in een woonwijk. Drie weken voor de tewaterlating, op een warme dag in augustus, zit Slat in een vergaderruimte op de derde verdieping. Hij ziet er moe uit. „Het is zenuwslopend de laatste tijd. Helaas gaat dan als eerste de nachtrust eraan.”

De ringvormige stroming waar Wilson naartoe gaat wordt de great garbage patch genoemd: het is de plaats waar veruit de hoogste concentratie aan opgehoopt plastic afval gemeten is – veel visnetten, maar ook kratten, flessen, touwen, dopjes en wat al niet. Het meeste komt uit Azië. Die metingen heeft The Ocean Cleanup zelf verricht, samen met een vloot van in totaal dertig schepen en een vliegtuig. De resultaten zijn vorig jaar gepubliceerd.

The Ocean Cleanup deed meer onderzoek naar het plastic in het oceaangebied tussen Hawaï en Californië. Lees ook: Vuilniszak van de Stille Oceaan nog voller dan gedacht

Golven van twaalf meter hoog

Bij The Ocean Cleanup vragen ze zich nu handenwringend af: zal Wilson de soms zeer ruwe omstandigheden op de oceaan overleven? „Statistisch is er één keer per jaar kans op golven van twaalf meter hoog”, zegt Slat. Veegt het systeem het plastic op, zoals uit en te na is berekend? Zijn er onverwachte effecten op het zeeleven?

Als Wilson heel blijft, en werkt volgens plan, moet hij de komende jaren gezelschap krijgen van nog eens 59 van zulke systemen. Gaat ook dat goed, dan zijn de volgende vier gyres (ringvormige zeestromingen) aan de beurt – de plaatsen waar plastic blijft ‘hangen’. Dat is de droom. Als alle doelen zijn bereikt, heft de non-profitorganisatie zich weer op.

Ook financieel is het cruciaal dat Wilson werkt. The Ocean Cleanup heeft nog geld – het heeft vorig jaar ruim 20 miljoen euro opgehaald bij investeerders. Maar met het groeiend aantal werknemers, de bouw van Wilson en alle tests slinkt die kas snel. Plan is de bouw van de volgende 59 constructies te financieren met geld van bedrijven of investeerders die in ruil hun naam op een van die systemen mogen zetten.

In een van de kamers op het kantoor van The Ocean Cleanup liggen allerlei plastic voorwerpen, verzameld in plexiglazen kubussen en schaaltjes: touwen, jerrycans, folies, korreltjes. Een werknemer loopt voorbij in korte broek, op slippers. Ze vergelijken zich hier graag met de bedrijven in Silicon Valley: baanbrekende technologie, nerdy, platte organisatie, veel vrijheid. Er is een gezamenlijke, staande lunch.

Niet eerder is een object gebouwd dat, drijvend op het zeeoppervlak, jarenlang moet overleven in zeer woelig water. „Schepen mijden de gyre het liefst”, zegt chief operating officer Lonneke Holiershoek, die achttien jaar bij baggeraar Van Oord heeft gewerkt. The Ocean Cleanup moest bij nul beginnen en had haast – wegens de urgentie van het plasticprobleem, en om financiële redenen. „Bij een groot bedrijf zijn ontwerpers vaak jaren bezig om iets wat ze al kennen nog verder te verbeteren”, zegt Holiershoek. „Maar wij bouwen iets wat nog niet bestaat. En we hebben geen jaren de tijd.”

Foto The Ocean Cleanup

Zij pakken het daarom anders aan, zegt Holiershoek. Een eerste model wordt getest. In het klein, op schaal, en in het groot. Er volgen wat aanpassingen. En weer een test. Alles in hoog tempo. ‘Iteratief uitvinden’ noemen ze dit bij The Ocean Cleanup.

Het opruimsysteem lijkt nauwelijks nog op de eerste tekeningen van Boyan Slat, waarbij hij uitging van een honderd kilometer lang drijvend systeem dat was verankerd aan de zeebodem. De ankers verdwenen. Het systeem werd een stuk kleiner. Het idee van een vloot kwam op.

Lees ook het interview van NRC met Slat uit 2014: Hij zal al dat plastic wel even opruimen

Het basisprincipe – plastic tegenhouden door het tegen een verankerd doek aan te laten drijven – ging eveneens overboord. In de huidige opzet drijft de constructie juist iets sneller dan het plastic. Doordat de drijvende buis bijna een meter boven het water uitsteekt, oefenen wind en golven daar een kracht op uit die niet op het plastic werkt, legt hoofd technologie Arjen Tjallema uit, een scheepsbouwkundige die eerder werkte bij een olie- en gasbedrijf. „Het in het water hangende scherm remt het systeem wel wat af, maar het beweegt toch nog sneller dan het plastic.” De buis neemt in de gyre een U-vorm aan, omdat het scherm eronder in het midden iets langer is dan aan de uiteinden, waardoor dat stuk zich trager voortbeweegt. Zo veegt het systeem het plastic voor zich op.

Tot op het laatst zijn er nog aanpassingen gedaan. Eind vorig jaar testten ze op de Noordzee een honderd meter lang model. Toen bleek opeens dat de lagen waaruit het doek was opgebouwd van elkaar loslieten, op de aanhechting met de buis. Er moest een nieuw soort doek worden gezocht, en besteld. De tewaterlating liep zo vier maanden vertraging op.

En pas nog, eind juli, was er weer een verrassing, zegt Slat. „We waren op mijn verjaardag [27 juli, red.] hierboven aan het barbecuen. Toen kregen we te horen dat er scheuren waren gekomen in het rubber rond de stabilisatoren die op de buis zijn bevestigd.”

Ergens in een hoek staan de prijzen waarmee Slat en zijn organisatie de afgelopen jaren zijn overladen. Maar er zijn ook vragen. Er is nog veel onduidelijk over hoe schadelijk al het plastic afval in de oceanen precies is voor het zeeleven. En over hoe zich dat verhoudt tot overbevissing, toerisme, scheepslozingen, klimaatverandering. En: als mensen het idee hebben dat het plastic in de oceanen opgeruimd kan worden, gooien ze het dan niet juist makkelijker weg?

„Natuurlijk moet je het probleem ook bij de bron aanpakken, en mensen bewust maken dat ze plastic niet zo veel en makkelijk moeten weggooien”, zegt Slat. „Maar ook al zou de aanvoer vandaag stoppen, dan drijft er nog steeds ontzettend veel in de oceanen.”

Gemakzuchtige natuur

Slat gelooft meer in technologische oplossingen dan in bewustwording. „Je kunt de mens wel vertellen dat hij geen rietjes en plastic zakjes meer moet gebruiken, maar dat gaat in tegen zijn gemakzuchtige natuur. Technologie in combinatie met ondernemerschap, daar heeft de mens primair zijn vooruitgang aan te danken.”

Slat zegt dat ze ook nadenken over een technologische oplossing om het plasticprobleem bij de bron aan te pakken. Maar daar wil hij niet over uitweiden. Intussen testen ze manieren om het uit de oceaan geviste plastic te recyclen tot eindproducten. De verkoop daarvan moet ook geld opleveren om nieuwe opruimsystemen te bouwen. Eenvoudig is dat recyclen niet. Er kunnen zich schadelijke chemicaliën (pcb’s, paks of broomhoudende vlamvertragers) in het plastic hebben opgehoopt. „En die wil je absoluut niet in je eindproduct hebben”, zegt Slat.

Vooralsnog is hij met zijn gedachten vooral bij Wilson. „Als hij de eerste winter overleeft, ben ik er geruster op. Maar het echte bewijs dat het systeem werkt, is als het eerste schip met plastic aanlandt in Californië. Op zijn vroegst is dat eind dit jaar. Maar het zou ook zomaar zomer 2019 kunnen worden.”

Bekijk ook het filmpje van The Ocean Cleanup over hoe het systeem werkt:

    • Marcel aan de Brugh