Het gordijn voor het privéleven van politici is nu weg

Transparantie Sinds politici in campagnetijd zelf hun deuren openden, bestaan er geen privé-kwesties meer aan het Binnenhof.

D66-leider Alexander Pechtold kwam deze week in problemen om een persoonlijke kwestie. Foto Robin Utrecht/ANP

Toen in 1992 het nieuwe Tweede Kamergebouw zijn deuren opende, reageerden Kamerleden geschrokken op het glazen ontwerp van architect Pi de Bruijn. „Glazen huis maakt Kamer schichtig”, schreef Trouw dat jaar. Burgers konden zó binnenkijken bij hun politieke vertegenwoordigers in de wandelgang achter de plenaire zaal.

Deze week werd de vergelijking van de Tweede Kamer met een glazen huis voortdurend gemaakt. „Ons glazen huis”, noemde Han ten Broeke (VVD) de politieke werkomgeving waar hij bijna twaalf jaar in had gefunctioneerd in zijn afscheidsbrief. Ten Broeke voelde zich gedwongen op te stappen, nadat HP/De Tijd had bericht over een affaire tussen het Kamerlid en een toenmalige fractiemedewerker, vijf jaar geleden. Die relatie was „ongelijkwaardig” geweest, erkende Ten Broeke.

Lees ook: Vertrek Ten Broeke weer domper VVD

In haar afscheidsbrief aan Ten Broeke gebruikte ook Kamervoorzitter Khadija Arib (PvdA) die term. „In dit vak leef je in een glazen huis en is integriteit de hoogste norm waar alle Kamerleden aan moeten voldoen.” En toen Sybrand Buma, fractievoorzitter van het CDA, op Radio 1 naar de kwestie gevraagd werd, gebruikte hij dezelfde woorden. „Dit is een glazen huis. Ik vind heel erg dat mensen die dit zware werk doen met al hun privéproblemen niet gedwongen moeten worden om iedere keer in het publiek verantwoording af te leggen.”

In dezelfde week dat Han ten Broeke de Kamer verliet, kwam ook D66-leider Alexander Pechtold in problemen om een persoonlijke kwestie. Pechtolds voormalige vriendin, een duoraadslid van D66 uit Meppel, bood haar ontslag aan. In een brief schreef ze over de „zeer pijnlijke wijze” waarop de relatie beëindigd was. Pechtold liet weten zich „absoluut niet te herkennen” in de berichtgeving en heeft een advocaat in de arm genomen om zijn privacy te beschermen.

Lees ook: D66 vreest politieke gevolgen affaire

Het persoonlijke is politiek

Waar houdt het privéleven van een politicus op privé te zijn? Politiek, journalistiek en maatschappij hebben altijd geworsteld met die vraag. Het persoonlijke is politiek, luidt een leus van de vrouwenbeweging uit de vorige eeuw. Maar zo was het niet altijd. Privékwesties haalden de afgelopen decennia vrijwel nooit de krant, laat staan dat ze de kiezer bereikten. In 1959 moest toenmalig minister Sidney van den Bergh (Defensie, VVD) aftreden, toen journalisten lucht hadden gekregen van een relatie met een gehuwde vrouw. Maar dat was een uitzondering.

Op het Binnenhof gonsde het in de jaren tachtig van geruchten over buitenechtelijke affaires van premier Ruud Lubbers (CDA), maar er werd nauwelijks over bericht. „De samenleving was nog niet zo geïndividualiseerd. Wat een politicus uitspookte, deed er gewoon niet toe”, zegt Gerrit Voerman, hoofd van het Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen (DNPP) van de Rijksuniversiteit Groningen. „Media waren sinds de ontzuiling niet langer loyaal aan een partij. Bovendien ging politieke journalistiek steeds meer draaien om conflict. Daarmee maakten ze politiek persoonlijk.”

Journalist Frits Bloemendaal waarschuwde zijn beroepsgroep in 2002 voor „de grensvervaging tussen serieuze media en roddelpers”. „Voor het functioneren van de democratie is het van groot belang dat serieuze media zelfbeheersing in acht nemen”, schreef hij in de Volkskrant. „Politici (en hun naasten!) hebben daar net als ieder ander in dit land recht op.”

Maar juist politici zelf hebben zich kwetsbaar gemaakt, zegt parlementair historicus Gerrit Voerman. „Als je de deur opent voor de buitenwereld, moet je niet verbaasd opkijken dat die buitenwereld over je schouder naar binnen wil gluren.”

Voerman bedoelt dit: politici hebben hun persoonlijk leven tot een steeds groter onderdeel van hun politieke identiteit gemaakt. Ze schrijven autobiografieën, maken campagnespots over hun gezin, of gebruiken hun levensverhaal om een politieke boodschap over te brengen.

Seksueel wangedrag

Niet alleen pers en politiek zijn veranderd, ook de samenleving is geëvolueerd. #MeToo heeft het debat over seksueel wangedrag en machtsmisbruik opengegooid. Tekenend is de manier waarop over de Lewinsky-affaire wordt geschreven. President Bill Clinton werd door de Amerikaanse progressieve pers in de jaren negentig verdedigd. Nu krijgt hij alsnog forse kritiek uit die hoek om de ‘ongelijkwaardige’ relatie tussen een president en een jonge stagiaire. „We hebben het verknald”, schreef journalist Matt Yglesias vorig jaar.

Onder leiding van Wim Deetman (CDA), toenmalig Tweede Kamervoorzitter, werden in 1992 gordijnen opgehangen in de Kamer. Maar nu zegt hij dat politici er mee moeten leven dat zij in de schijnwerpers staan. Politici, zegt hij, moeten er „niet dramatisch” over doen dat er aandacht voor hun privéleven is. „Als je kiest voor de politiek, dan weet je dat je in de etalage staat. Ik ben hier heel simpel en rechtlijnig in.”

Deetman heeft ook niet het idee dat media anders over het privéleven van politici zijn gaan schrijven. „Er is niks veranderd aan de kwaliteit, wel aan de kwantiteit. Het aantal media is toegenomen, en met de komst van sociale media ontgaat burgers minder. Vroeger waren zij afhankelijk van wat ze hoorden op de radio of lazen in de krant, nu kunnen ze overal op reageren.”

Doet het berichten over het liefdesleven van volksvertegenwoordigers geen afbreuk aan het aanzien van de politiek? „Mensen die de politiek in willen, staan in rijen voor de deur. Vooral de functie van volksvertegenwoordiger is volop in trek.”

Onthullingen over privégedrag kunnen maatschappelijk relevant zijn, zegt Gerrit Voerman. Een politicus kan chantabel zijn, of iets strafbaars hebben gedaan. „Ook als een politicus tegen de waarden van een partij ingaat, is dat van belang. Een vegetarische prominent van de Partij voor de Dieren die met een biefstuk betrapt wordt, heeft iets uit te leggen.”

    • Lamyae Aharouay
    • Guus Valk