Recensie

De moderne wereld is gebouwd op zand. En nu raakt het op

Non-fictie Beton, microchips, glas: onze samenleving is ondenkbaar zonder zand. Maar het wordt schaarser en er worden zelfs mensen om vermoord.

Een illegale zandmijn in de Chinese provincie Hainan, die eind augustus werd gesloten door autoriteiten Foto Reuters

Vince Beiser zat een jaar of drie geleden in een milieuvakblad te bladeren voor zijn werk als onderzoeksjournalist toen hij iets opmerkelijks las. „Er stond: zand is de meest gebruikte grondstof op aarde, afgezien van water en lucht”, vertelt hij aan de telefoon vanuit Californië. „Het wordt meer gebruikt dan olie! Ik dacht: wat? Daar heb ik nooit eerder over nagedacht. Ik bedoel, het is zand. En er stond ook dat er zelfs plekken zijn waar mensen om zand worden vermoord. Dat was echt het raarste wat ik ooit had gehoord. Zand lijkt zó saai.”

Beiser schrijft voor onder meer The Atlantic en Wired en publiceerde deze maand zijn boek World in a grain.

„Toen ik het ging uitzoeken, bleek het nog allemaal te kloppen ook. Zand is letterlijk de fundering van onze moderne beschaving. Onze gebouwen zijn gemaakt van beton met zand, al het glas is van zand gemaakt.”

Onze digitale gadgets draaien op chips van silicium. Dat komt uit een chemisch proces waarvoor silicazand de grondstof is. „Een van de raarste dingen waar ik achter kwam is dat bijna elke chip in de wereld, of die nou in India, China of Europa wordt gemaakt, afhankelijk is van heel speciaal zand dat alleen in één regio in North Carolina gewonnen wordt. Er is één klein, afgelegen gebiedje in North Carolina waar de wereld niet zonder kan. Spruce Pine, North Carolina is ongelooflijk belangrijk voor hoe de wereld functioneert, dat is toch fascinerend?”

Er zijn meer bijzondere soorten zand. Ook zand dat wordt gebruikt voor het winnen van schaliegas en -olie is erg specifiek en zeldzaam. Verder is zand natuurlijk juist heel overvloedig aanwezig, er is geen vaste stof waarvan zoveel op aarde is als zand. „Maar we gebruiken het ook meer dan welke vaste stof dan ook: 50 miljard ton per jaar, genoeg om heel Californië met ruim 5 centimeter zand te bedekken.”

Lees ook: De wereldwijde honger naar zand begint gevaarlijk te worden

En ook voor zand geldt: er is maar een beperkte hoeveelheid en die voorraad kan op, zegt Beiser. „Je kunt zeggen: dan rij je toch naar de Sahara voor wat extra zand? Maar woestijnzand is bijvoorbeeld niet geschikt voor beton omdat de korrels te rond van vorm zijn. Saharazand is vrijwel nutteloos.”

„Er zijn zeker grondstoffen en natuurlijke hulpbronnen die zwaarder onder druk staan. We komen waarschijnlijk eerder zonder drinkwater en oerbossen te zitten dan dat het zand op is. Het urgentste probleem is ook niet dat het snel helemaal op raakt. Maar wel hoeveel schade we toebrengen aan de planeet, en aan elkaar bij het winnen van zand. Het lijkt op wat met olie en gas aan het gebeuren is; we hebben nog wel olie en gas alleen moeten we steeds extremere dingen doen om het te krijgen, neem winning uit schalie of boringen in het poolijs. Ook bij zand moeten we steeds dieper graven, steeds meer schade aanrichten.”

Er zijn de afgelopen jaren honderden mensen vermoord voor zand, blijkt uit het boek. Er is georganiseerde misdaad rondom het illegaal winnen en verkopen van het spul. Er zijn zand-maffia’s. „En die bendes doen wat georganiseerde misdaad overal doet: ze kopen ambtenaren om en politieagenten om, en als je in hun weg staat vermoorden ze je. In India is dat het ergst, daar zijn tientallen mensen vermoord in de laatste drie jaar.”

„Maar ook in Kenia, Indonesië en Gambia zijn mensen vermoord om zand. Ja, echt. Vaak zijn het mensen die illegale zandwinning willen stoppen die het moeten ontgelden, maar ook politieagenten, ambtenaren, journalisten zijn vermoord om zand. Soms op de meest gruwelijke manieren: er zijn mensen doodgehakt met kapmessen, of levend verbrand. Het gaat soms bij onderlinge gevechten tussen zandbendes, en in Kenia zijn bij gevechten tussen zanddieven en dorpelingen die hun grond beschermden ook mensen vermoord.”

„Dit gaat alleen maar toenemen. Er komen veel meer mensen bij, en meer mensen blijven de steden instromen. Hetzelfde wat er in Europa en de VS honderd jaar geleden gebeurde, gebeurt nu op veel grotere schaal in India, China, Afrika. Al die nieuwe steden. In 1950 leefden 750 miljoen mensen in steden. Nu 4 miljard. Al die steden worden gebouwd met zand. Elk jaar komen er acht steden zo groot als New York bij. Dat is veel zand hoor. En de verstedelijking versnelt alleen maar.”

Fairtrade-keurmerk voor beton

„Er zijn oplossingen maar die zijn niet eenvoudig: er moeten duurzamere manieren van zandwinning komen. In de Verenigde Staten en Europa gebeurt het verantwoorder dan in Indonesië of Kenia. Je zou kunnen denken aan een fair trade-keurmerk voor zand en beton. Dat bestaat nu nog niet. Sterker: dit probleem is totaal nieuw voor veel mensen. De eerste milieuorganisaties zoals het Wereld Natuurfonds beginnen dit probleem te erkennen, maar het staat verder amper op de agenda.”

„We zouden ook harder moeten werken aan materialen die zand kunnen vervangen. Bijvoorbeeld manieren bedenken om woestijnzand toch te kunnen gebruiken voor beton, of om beton te hergebruiken, maar dat is erg ingewikkeld omdat je dan niet de goede structuur zand krijgt. Bovendien is het duur.”

„Maar het ultieme antwoord is natuurlijk: hoe gebruiken we minder van álles? Dat de vis op raakt in de oceaan, dat fossiele brandstoffen uitgeput raken, dat zelfs zoiets overvloedigs als zand nu een probleem wordt… Dat duidt erop dat we simpelweg veel te veel consumeren. We moeten stoppen met boven onze stand leven. Zelfs wat zand betreft.”

    • Wouter van Noort