Onderwijs

Het hoger onderwijs is geen product

Onderwijsblog Alsmaar meer studenten binnenhalen om de bekostiging op peil te houden, dat werkt niet meer, schrijft Geertje Hulzebos.

EPA/Nic Bothma

Mijn eigen universiteit, de Universiteit van Amsterdam, wordt net als elke universiteit geconfronteerd met grote bezuinigingen. Zeker het afgelopen jaar heb ik ervaren hoe dit leidt tot grotere werkgroepen, gestreste docenten en minder persoonlijke begeleiding. De beloftes van het neoliberalisme zijn uitgebleven, namelijk dat competitie en winstbejag middels marktwerking de kwaliteit zouden vergroten. Sterker nog, ze ondergraaft het onderwijs fundamenteel.

Dit rendementsdenken zien we terug in het internationaliseringsbeleid van universiteiten om meer studenten aan te trekken. Op mijn gammafaculteit verengelsen opleidingen van het ene op het andere jaar, worden numeri fixi ondoordacht en impulsief ingevoerd.

Hoe komt dat? In de neoliberale retoriek wordt de groei van het aantal studenten gezien als een gevolg van hogere kwaliteit: universiteiten met meer studenten, bieden blijkbaar beter onderwijs omdat de klanten tevredener zijn dan op een andere universiteit. Universiteiten krijgen bekostigd per student, dus het aannemen van meer studenten betekent meer geld en een sterkere concurrentiepositie ten opzichte van andere instellingen.

Er is dus een sterk geloof in de vrije markt en die vrije markt werkt net zo goed op een universiteit als in Shell. De praktijk wijst echter anders uit. Het systeem is doordrenkt van perverse prikkels. Persoonsvorming en een goede opleiding zijn kerndoelen van het onderwijs dat mensen moet ontwikkelen tot kritische burgers die de gepresenteerde waarheid niet voor lief nemen. Maar in het huidige systeem is er slechts aandacht voor naakt eigenbelang en kwantiteit in de vorm van ranking, aantallen en cash.

Een schadelijk effect van het streven naar zoveel mogelijk afnemers (studenten) is bezuiniging, doordat de bekostiging per student afneemt. Hoe meer studenten, des te meer docenten er aangenomen moeten worden. Maar zij krijgen alleen betaald voor hun onderwijs en niet voor hun onderzoek, zodat instellingen geld moeten toeleggen. Immers, onderzoek en onderwijs zijn op universiteiten niet los van elkaar te beschouwen.

Op de UvA merkte ik dat de lagere bekostiging door dalende studentaantallen een impuls is om te internationaliseren, zodat de nieuwe studenten weer geld binnenbrengen. Maar dit beleid leidt dus opnieuw tot bezuinigingen, want een lagere bekostiging per student, en zo zitten we gevangen in een vicieuze cirkel van marktineenstortingen.

Een fundamentele wijziging van het systeem is daarom vereist, wil het onderwijs weer vrij en emancipatoir worden. Niet efficiëntie moet centraal staan, maar de aard van het leerproces; niet de perversie van ranking, maar het intrinsieke belang van kritisch (durven) nadenken. Onderwijs is een groot goed en van cruciaal belang voor de ontwikkeling van zowel de individuele mens als de maatschappij. Onderwijs is geen product.

In mijn ervaring is het onderwijs echter steeds massaler geworden, lijken multiple choice toetsen langzaam de norm te worden en komen docenten steeds minder toe aan echt contact met hun studenten.

De groei in studentaantallen an sich is niet problematisch, het is het doel dat die groei dient: winst maken, groter worden, efficiënter kunnen werken, stijgen in de internationale ranking, kortom: kapitaalvermeerdering. Het onderwijs moet gedekapitaliseerd worden, gedecommodificeerd en gede-annexeerd door de markt, zodat de waarde van wetenschap als doel in zichzelf weer tot wasdom kan komen.

En ik besef maar al te goed, dat gaat niet van de ene op de andere dag.
Het stemt mij dan ook gerust dat studenten en docenten deze week in protest zijn gekomen, in opstand tegen het huidige financiële beleid. Dat protest is dapper en moedig. De regering heeft een verantwoordelijkheid voor het verzorgen van goed onderwijs, het is onze verantwoordelijkheid hen daarop aan te spreken.

Geertje Hulzebos is studente voorzitter van de Landelijke Studentenvakbond en studente pedagogiek.