Staatsraad Richard van Zwol.

Foto Wiebe Kiestra/ Hollandse Hoogte

‘Het systeem van iOverheid moet minder heilig worden’

Raad van State

De digitalisering van de overheid bespaart kosten, maar vaak worden belangen van burgers vergeten, stelt de Raad van State.

De Raad van State waarschuwde donderdag in een ‘ongevraagd advies’ dat burgers in de knel komen door de snel digitaliserende overheid. Richard van Zwol is staatsraad bij (lid van) de Raad van State en legt uit.

Waarom zo ineens een dringend advies?

„De overheid heeft de ambitie een iOverheid te worden. Er zijn ons meer dan dertig voorstellen bekend voor wetten en besluiten over digitalisering. Vaak staat het gemak van het functioneren van de overheid zelf voorop. Er zijn zelfs gemeenten, zoals Hollands Kroon, die het gemeentehuis afgeschaft hebben – al blijft er wel face-to-face-contact mogelijk. In al deze ontwikkelingen dreigen burgers te worden opgezadeld met de risico’s van de nieuwe technieken. Ze worden bijvoorbeeld steeds meer geconfronteerd met besluiten die door computers zijn genomen.”

Wat is er mis met computerbesluiten?

„Besluiten, bijvoorbeeld over kinderbijslag of vergunningen, zijn veelal geautomatiseerd. Besturen is rekening houden met feiten en omstandigheden, met niet te voorspellen situaties. Algoritmen zijn juist bedoeld voor een zwart-witwereld met hele duidelijke kenmerken. Een algoritme kent en begrijpt de werkelijkheid dan ook niet en kan fouten maken.

„Overheidsorganisaties experimenteren daarnaast met ingewikkelde algoritmen: computers laten zoeken naar statistische verbanden in grote hoeveelheden gegevens. Zo zoeken verschillende gemeenten bijvoorbeeld naar fraude. De diversiteit in de gegevens die zij kunnen gebruiken is bijna onuitputtelijk: fiscale gegevens, inburgeringsgegevens, zorgverzekeringsgegevens, onderwijsgegevens, etcetera. De ambtenaar begrijpt niet waarom het systeem naar een burger wijst als potentiele fraudeur, maar handelt er wel naar.”

Lees ook over flaters bij digitalisering: Hoe de overheid 100 miljoen uitgaf aan drie ict-mislukkingen

En wat als die originele gegevens niet kloppen?

„Overheidsorganisaties koppelen veel informatie aan elkaar. Een foutief, of een uit z’n verband gehaald gegeven kan zo worden doorgegeven in de keten en gaat dan een eigen leven leiden. De systemen zijn niet gebouwd op het corrigeren van zulke individuele gevallen. Als er herstelproblemen zijn, wijzen bestuursorganen vaak naar elkaar.”

„Er zijn legio voorbeelden. Uit de Nederlandse rechtspraak kennen we het voorbeeld van een man die aangifte deed van een gestolen rijbewijs. Toch werden 140 auto’s op zijn naam gezet. Hij moest 11.000 euro aan boetes betalen of anderhalf jaar de gevangenis in. Na achttien dagen kwam hij vrij, maar door zijn tijd in de gevangenis verloor hij zijn baan. Na zestien jaar lukt het de Dienst Wegverkeer pas de auto’s van zijn naam te halen.”

Het systeem moet minder heilig worden?

„Ja. Organisaties moeten meer ruimte nemen om afwijkende besluiten te nemen, of besluiten te corrigeren. Daarnaast moeten ze beter aan burgers uitleggen op basis van welke regels en welke gegevens het computerbesluit is genomen. Wij kunnen ons ook voorstellen dat bepaalde besluiten nóóit door computers zullen worden genomen. Denk aan het toewijzen van adoptie’s, of zaken in het familierecht. Dat lijkt me passend bij de beginselen van behoorlijk bestuur.”

Lees ook: Computer zegt nee. Hoe Saskia twintig jaar vastliep in het systeem

Is de digitale overheid voor burgers nog te volgen?

„Er is niet één online overheid, er zijn honderden organisaties die digitalisering verschillend aanpakken. Binnenlandse Zaken heeft de ‘Wet digitale overheid’ gepubliceerd, die allerlei duidelijke standaarden zou moeten geven. Maar organisaties krijgen nog steeds de vrijheid om zich heel verschillend in te richten. Het is mensen helemaal niet duidelijk hoe de overheid met hen probeert te communiceren.

„Uit onderzoek van de Nationale Ombudsman blijkt bijvoorbeeld dat één op de vijf Nederlanders langer dan 1 jaar niet op zijn account van ‘MijnOverheid.nl’ komt. Verklaarbaar, want het is ontzettend ingewikkeld. De Sociale Verzekeringsbank gebruikt het soms wel en soms niet. De Belastingdienst gebruikt het wel, maar communiceert ook via een eigen app en ‘MijnBelastingdienst’. Bij andere organisaties komt de burger er met één vinkje niet meer vanaf. De overheid gaat er ten onrechte vanuit dat iemand die overweg kan met Facebook, zich ook redt met allerlei ingewikkelde webformulieren.”

    • Liza van Lonkhuyzen