Macron redt de planeet – op termijn

Franse landbouw

‘Make our planet great again’ beloofde de Franse president Emmanuel Macron kort na zijn aantreden. Maar zijn minister van Milieu geloofde er niet meer in en trad af. Zijn vertrek is bedoeld als een uitnodiging om van richting te veranderen.

Paul François in de rechtszaal in 2015 tijdens de rechtszaak tegen multinational Monsanto. Foto Jeff Pachoud/AFP

‘Verboden toegang, gevaarlijke substanties’. Op een van de bijgebouwen van de boerderij van akkerbouwer Paul François in Zuidwest-Frankrijk waarschuwt een dreigend bordje dat bezoekers beter wat afstand kunnen houden – of sowieso maar weg moeten blijven. Jarenlang was deze chemicaliënschuur het hart van zijn bloeiende bedrijf. „Pesticiden brachten materieel comfort, vooruitgang. Dat zag ik bij mijn vader, van wie ik de boerderij heb overgenomen”, zegt François (54) in het kantoortje naast de gifopslag. „Ik heb mezelf nooit afgevraagd of het veilig was.”

Tot 2004. Een ongeluk met de onkruidverdelger Lasso bezorgde hem een acute vergiftiging die zijn afweersysteem afbrak. Hij bracht vele maanden in ziekenhuizen door, lag zelfs een paar dagen in coma. Als eerste boer in de wereld won hij in 2015 na jaren procederen een zaak tegen multinational Monsanto, de producent van het inmiddels verboden middel. Nu werkt François vrijwel geheel biologisch. Hij maakt zich sterk voor collega’s die gezondheidsproblemen hebben door pesticiden en probeert andere boeren en, vooral, de Franse politiek ervan te overtuigen dat een duurzamere manier van landbouw bedrijven niet alleen mogelijk maar noodzakelijk is.

Dat is bijkans onbegonnen werk. „Veel Franse boeren zijn verslaafd aan het gebruik van pesticiden”, lacht hij. „Maar ik kan het ze niet aanrekenen. Ze weten niet anders. Ze zijn net als ik grootgebracht en onderwezen met dit ene model: de intensieve landbouw.”

Staten-generaal van de voeding

Een landbouwtransitie: het was een van de speerpunten van de vorige week plotseling afgetreden Franse minister van Milieu Nicolas Hulot. Op zijn initiatief organiseerde de regering van president Emmanuel Macron in 2017 de ‘staten-generaal van de voeding’: strategische ontmoetingen tussen boeren, de voedselindustrie, supermarkten, wetenschappers en milieuorganisaties. Samen moesten ze tot een duurzamer model komen. Op voorspraak van Hulot pleitte Frankrijk in Brussel enkele maanden later vergeefs voor een verbod op het breed gebruikte landbouwgif glyfosaat, door hetzelfde Monsanto op de markt gebracht onder de naam Roundup.

Lees ook dit profiel van Nicolas Hulot: Bekeerde motormuis is Macrons milieuactivist

Veel heeft de strijd van Hulot niet opgeleverd. Althans dat vindt hij zelf. „Ik geloof er niet meer in”, zei de populaire voormalige tv-presentator en natuuractivist vorige week toen hij live op de Franse radio gedesillusioneerd zijn aftreden bekendmaakte. President Emmanuel Macron noch premier Édouard Philippe, zelfs zijn eigen vrouw had hij vooraf niet van zijn besluit op de hoogte gebracht. „Zijn we begonnen met het terugbrengen van de broeikasgassen? Het antwoord is nee. Zijn we erin geslaagd het gebruik van pesticiden te verminderen? Het antwoord is nee.”

Met tranen in zijn ogen verzuchtte de moegestreden Hulot dat invloedrijke economische lobby’s, vooral die voor kernenergie en landbouw, in Frankrijk altijd het laatste woord hebben. Ook onder Macron, die wereldwijd nochtans met de slogan „Make our planet great again” goede sier maakte nadat de Verenigde Staten uit het klimaatakkoord van Parijs stapten.

Hij en premier Philippe „hebben de essentie nog altijd niet begrepen”, zei Hulot tegen Libération: dat het economische model moet veranderen. „Ik heb de breuklijn tussen economie en ecologie niet kunnen overbruggen”, erkende Hulot dinsdag toen hij het ministerie van ‘ecologische en solidaire transitie’ overdroeg aan zijn als iets buigzamer bekend staande opvolger, François de Rugy, een voormalig kopstuk van de groene partij EELV.

Lees ook over de opvolger van Hulot: Macron kiest pragmaticus als nieuwe milieuminister

Als om dat te bewijzen maakte een door Hulot en minister van Economie Bruno Le Maire benoemde commissie naar de toekomst van de energiesector daags na zijn aftreden bekend dat Frankrijk bovenop de 58 huidige kernreactoren nog eens zes nieuwe reactoren van het moderne nieuwe type ‘EPR’ nodig heeft om de nucleaire sector technologisch en economisch overeind te houden.

Eind vorig jaar al had Hulot van Macron de ondankbare taak gekregen om uit te leggen dat een Franse energietransitie nog een paar jaar op zich zou laten wachten: het was niet realistisch om, zoals ex-president François Hollande bij wet had laten vastleggen, al in 2025 het aandeel nucleair in de ‘energiemix’ terug te brengen naar 50 procent. Nu ligt dat rond de 75 procent.

Big bang voor de landbouw

Ook de „big bang” voor de landbouw kwam er uiteindelijk niet. Niet Hulot, maar minister van Landbouw Stéphane Travert en de premier kregen de leiding over de deliberaties met de voedingssector. In de wet die komende week door de Franse Senaat wordt behandeld staan behartigenswaardige dingen over dierenwelzijn, over het tegengaan van verspilling van voedsel en regels voor supermarktketens om voedsel niet meer onder de kostprijs te verkopen. „Maar de intensieve landbouw wordt zoals altijd gespaard”, zegt directeur François Veillerette van milieuorganisatie Génerations Futures, die deze week een rapport publiceerde over potentieel gevaarlijke restanten van pesticiden in voedselproducten. „Ik begrijp Hulots teleurstelling. De landbouwsector heeft heel veel macht.”

Terwijl Macron na de mislukte Brusselse lobby tegen het volgens de Wereldgezondheidsorganisatie „mogelijk kankerverwekkende” glyfosaat aan Hulot beloofde dat Frankrijk dan zelf maar in drie jaar het veelgebruikte herbicide zou verbieden, werd die afspraak op het laatste moment buiten de wetstekst gehouden. De grote boerenbond FNSEA had fel geprotesteerd. „Een totale utopie”, noemt voorzitter Christiane Lambert een algemeen verbod. Midden in de nacht stemde de Assemblée voor een amendement dat het uitfaseren uit de wet moest houden. De parlementsvoorzitter die de omstreden stemming buiten het zicht van pers en publiek om 2 uur ’s nachts goedkeurde is nu Hulots opvolger: François de Rugy.

Terug naar de uitgestrekte landerijen van Paul François tussen Poitiers en Angoulême. Aan het eind van de werkdag melden seizoenarbeiders zich bij zijn kantoor. De haricots verts zijn van het veld. Vroeger plantte François op zijn 240 hectares vooral mais en tarwe. Nu laat hij meer dan twintig gewassen rouleren om zonder kunstgrepen de grond de kans te geven te herstellen, waaronder dus de dunne Franse sperzieboon. „Het geld dat ik vroeger aan chemie uitgaf, besteed ik nu liever aan arbeidskrachten”, zegt hij.

Lees ook over hoe Macron er nu voor staat: Opstappen milieu-minister is nieuwe klap voor Macron

Graancombines

De tegenstelling in het debat tussen milieu en economie is volgens François ook daarom onterecht. „We helpen meer mensen aan het werk en op de lange termijn zijn de kosten voor de samenleving lager, als je ook gezondheid meetelt. Ik ben in de biowereld een nieuwkomer, maar volgens internationale rapporten kan met steeds betere technieken genoeg voedsel geproduceerd worden om iedereen te voeden”, zegt hij.

De intensieve landbouw kent hij beter, zegt hij zelf, wijzend naar een poster aan de muur van indrukwekkende graancombines. „Die heeft in eerste instantie gewerkt omdat we hele gezonde grond erfden. Maar sinds 1995 dalen bijna overal in Europa de rendementen. Veel boeren verdienen minder dan het minimuminkomen. Dat laat zien dat een ander model nodig is.” Boerenbond FNSEA verdedigt volgens hem een systeem „waarvan slechts enkele grote boeren, de voedingsindustrie, chemische bedrijven en financiële groepen” profiteren.

Dat is na de Tweede Wereldoorlog begonnen, toen bleek dat Frankrijk zijn eigen bevolking niet kon voeden en met Marshallhulp geïnvesteerd is in schaalvergroting, betere machines en chemie. Landbouw is onze „groene olie” jubelde in de jaren zeventig president Valéry Giscard d’Estaing toen de Franse exporten stegen. Het hoogtepunt van het gebruik van pesticiden ligt in de jaren tachtig en negentig, zegt François. „Er zijn nu al duizenden landbouwers die gezondheidsproblemen hebben: Parkinson, neurologische problemen, kankers. Maar we zitten nu pas aan het begin van de consequenties van dit jarenlange beleid.”

„Het is goed dat we met Hulot eens een minister hebben gehad die eerlijk is, die aftreedt omdat hij zichzelf niet langer voor de gek wilde houden.”

Hoewel Frankrijk als grootste landbouwproducent van de EU met de strijd tegen malbouffe (industrieel voedsel) in Brussel vaak dwars ligt, ontbreekt volgens hem de „politieke moed” om het hele systeem op de schop te nemen. „Natuurlijk moet je in de politiek compromissen sluiten”, zegt hij over de opgestapte Hulot. „Maar het is goed dat we met Hulot eens een minister hebben gehad die eerlijk is, die aftreedt omdat hij zichzelf niet langer voor de gek wilde houden.”

Het vertrek van Hulot is een uitnodiging aan Macron „om van richting te veranderen”, schreven verschillende natuur- en milieuorganisaties hoopvol in een ingezonden brief in Franse media. „Laten we hopen dat zijn ontslag niet voor niets is geweest en Macrons ambitie niet bij woorden blijft”, zegt ook Veillerette van Génerations Futures, die de brief mede-ondertekende. Dat hoopt Hulot zelf ook. Zijn aftreden is „geenszins een berusting, maar simpelweg het signaal voor een nieuwe mobilisatie”, zei hij, opnieuw in tranen, bij de overdracht van zijn ministerie dinsdag. Tegengestelde belangen moeten samen tot „de essentie” zien te komen en een nieuw paradigma vinden, zei hij. „We zitten in een ecologische noodsituatie.”

    • Peter Vermaas