De Europese stoelendans is begonnen

Europese topposities De Duitse conservatief Manfred Weber zei woensdag dat hij Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker wil opvolgen. Er zijn de komende anderhalf jaar veel Europese topposities te verdelen.

Alexander Stubb, Manfred Weber, Michel Barnier. Foto's EPA; AFP

Over ruim een jaar heten de presidenten van de Europese Unie geen Jean-Claude Juncker en Donald Tusk meer, en de president van de Europese Centrale Bank geen Mario Draghi. Er komt een grote Europese stoelendans aan, en deze maand begint de muziek langzaam te spelen – al stopt ze pas definitief in het half jaar na de Europese verkiezingen van mei 2019. Woensdag trad de eerste serieuze kandidaat in Brussel officieel naar voren – en het is meteen een veelzeggende: een rechtse, Duitse politicus die carrière heeft gemaakt in Brussel en op goede voet staat met rechtse leiders als de Oostenrijkse premier Kurz en de Hongaarse premier Orbán.

Manfred Weber is in Nederland nog vrij onbekend, maar hij is op zijn 46ste al een sleutelspeler in Brussel. In het Europees Parlement leidt hij de grootste fractie, die van de centrum-rechtse Europese Volkspartij (EVP). Volgend jaar wil deze Beierse conservatief van CSU-huize de Europese Commissie gaan leiden, maakte hij woensdag bekend op een persconferentie in het Europees Parlement in Brussel.

Merkel zou hem steunen

Hoe wil hij dat bereiken? Om te beginnen door in november te worden gekozen als Europees lijsttrekker (‘Spitzenkandidat’) van de EVP, de groep van centrum-rechtse partijen in het Europees Parlement. De partijen die daarbij horen, waaronder Merkels CDU en het CDA, stemmen daarover in november op een congres in Finland. Merkel sprak woensdag haar steun uit, Kurz en Orbán zouden hem ook steunen. Het CDA heeft zich nog niet uitgesproken.

Lees ook: Mogen ‘we’ straks meebeslissen over de opvolging van Juncker?

De EVP wordt meestal de grootste Europese partij, en in 2014 lukte het de EVP (met steun van het parlement) zijn Spitzenkandidat aan de regeringsleiders op te leggen als Commissievoorzitter. Dat was Jean-Claude Juncker. Als het Weber lukt dezelfde route te volgen, zou de Europese Commissie een jongere leider krijgen die net als Juncker ambities heeft de Commissie uit te bouwen tot een politieke Europese ‘regering’.

Zover is het nog lang niet. Andere Europese leiders kijken ongetwijfeld met interesse naar dit Duitse openingsbod. Zo heeft de Franse president Macron steeds gezegd niets te willen weten van welke Europese lijsttrekker dan ook zolang kiezers alleen nationaal kunnen stemmen binnen het huidige partijenlandschap.

Maar Weber heeft diverse troeven. Hij is een Duitser – op het moment dat de Duitse regering van Angela Merkel in het ingewikkelde spel om de Europese topposten lijkt te gaan inzetten op een Duitse voorzitter van de Europese Commissie. Frankrijk zou dan de ECB krijgen, wat Macron zou kunnen bevallen. Als Merkel Weber steunt als Spitzenkandidat wil dat weliswaar niet per se zeggen dat zij in hem ook de nieuwe Commissievoorzitter ziet: onlangs nog ging de naam van haar rechterhand Peter Altmaier rond als haar gedroomde opvolger van Juncker. Maar haar steun maakt hem wel sterker.

Weber heeft bovendien een aantrekkelijk profiel om Merkel verbonden te houden met de rechtervleugel van de EVP. Hij is van de nieuwe generatie Europese politici die in steeds meer landen de toon aangeven. Weber staat als conservatieve christen-democraat van de Beierse CSU dicht bij de premiers Sebastian Kurz (Oostenrijk) en Viktor Orbán (Hongarije), wier partijen ook lid zijn van de centrum-rechtse Europese Volkspartij in het parlement.

Eerder bemiddelde hij toen Merkel in conflict raakte met CSU-leider Seehöfer over migratie. Weber profileert zich voor zijn campagne als een Europese bruggenbouwer. „Er is geen Oost en West”, zei hij gisteren in Brussel. „Er is maar één Europa”.

Tegelijk is er veel dat hij niet in de hand heeft. Sterke andere kandidaten in zijn eigen Europese partij bijvoorbeeld. Een aanmelding van de Finse ex-premier Alexander Stubb wordt verwacht: zwaarder profiel, veel Europese ervaring, minder rechts. En nog een zwaargewicht: de Brexit-onderhandelaar namens de Europese Unie, Michel Barnier. Vier jaar geleden was de Franse ex-eurocommissaris en ex-minister de tegenkandidaat binnen centrum-rechts van Jean-Claude Juncker, de uiteindelijke winnaar. Nu heeft hij opnieuw belangstelling getoond – als de Brexit op tijd geregeld is.

Er zijn meer hobbels dit jaar. Vier jaar geleden moest de EVP onderhandelen met de sociaal-democraten om haar kandidaat Jean-Claude Juncker ook echt tot Commissievoorzitter benoemd te krijgen. Nu zijn in het Europees Parlement waarschijnlijk meer partijen nodig: de liberalen, misschien zelfs de Groenen. Bovendien is er nog La République en Marche van president Macron, die nog bij geen enkele bestaande Europese familie hoort. Die Franse partij doet in mei voor het eerst aan de Europese verkiezingen mee en kan de verhoudingen flink veranderen.

Lees ook: Rutte neemt leiding in Europees machtsspel om steun Macron binnen te hengelen

Landen tevreden stellen

En dan: de Europese regeringsleiders willen maar niet beloven dat de Europese kiezer in mei met zijn partijkeuze de facto ook een Spitzenkandidat als voorzitter van de Europese Commissie selecteert.

Spitzenkandidaten belemmeren hun speelruimte voor een evenwichtsspel tussen alle posten die bezet moeten worden. Als de Commissie al op voorhand naar de Spitzenkandidat van de EVP gaat, wordt het lastiger rekening houden met andere factoren: tevreden te stellen landen, politieke kleur, man/vrouw en andere criteria.

Bovendien sluit zo’n route die alleen naar een EVP-parlementariër kan leiden allerlei geschikte mensen al op voorhand uit voor het Commissievoorzitterschap. Een premier als Mark Rutte zou zich bijvoorbeeld nooit voor de Europese verkiezingen kunnen vrijmaken, als de liberalen al kans zouden maken. Een andere veelgenoemde liberaal voor een toppost, de Deens eurocommissaris Margrethe Vestager – een van de weinige voorgesorteerde vrouwen – zou nooit de steun van haar conservatieve regering krijgen.

Luister ook naar deze aflevering van onze podcastserie Haagse Zaken: Rutte, Europa en de rest
U kunt zich ook abonneren via iTunes, Stitcher, Spotify of RSS.
    • René Moerland